,דער מאמענט' איז אן אלוועלטלעכע, אומפארטייאישע צייטונג,
וואס איז פאר דעמאקראטישע פרינציפן פאר אלע פעלקער אין אלע לענדער.
* * *
,דער מאמענט' איז א מגילה און אזוי לייענט מען אים.
כדי צו זען די אלע ארטיקלען אין א סעקציע רעדלט מען אראפ דעם טעקסט מיט דער מויז.
______________
ווי טיף מ'זאל ניט גראבן אין ,דער מאמענט', קאן מען תמיד גיין נאך ווייטער!
* * *
געדענקט זשע, אז ,דער מאמענט' איז געווען געשאפן
על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ!
_______________
מיר דערמאנען און דאנקען
די וואס האבן אונז לעצטנס געשאנקען
א צאל ברייטהארציקע ביישטייערונגען.
________________________________________________________________
וואס איז פאר דעמאקראטישע פרינציפן פאר אלע פעלקער אין אלע לענדער.
* * *
,דער מאמענט' איז א מגילה און אזוי לייענט מען אים.
כדי צו זען די אלע ארטיקלען אין א סעקציע רעדלט מען אראפ דעם טעקסט מיט דער מויז.
______________
ווי טיף מ'זאל ניט גראבן אין ,דער מאמענט', קאן מען תמיד גיין נאך ווייטער!
* * *
געדענקט זשע, אז ,דער מאמענט' איז געווען געשאפן
על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ!
_______________
מיר דערמאנען און דאנקען
די וואס האבן אונז לעצטנס געשאנקען
א צאל ברייטהארציקע ביישטייערונגען.
________________________________________________________________
די לעצטע נייעס
 |  |
היקס ווידערשפרעכט רייז'ן ביים קאנגרעס-פארהער
הויכראנגיקער אמבאסאדע-באאמטער שאקירט מיט רייזס אויפקלערונג
גרעגארי היקס וואשינגטאן. דער הויכראנגיקער אמעריקאנער אמבאסאדע-באאמטער גרעגארי היקס האט מאנטיק ביי א קאנגרעס-פארהער איבערגעגעבן די איינצלהייטן מכוח דער אטאקע קעגן אמעריקאנער קאנסולאט אין בענגאזי אין סעפטעמבער 2012. דאס איז דאס ערשטע מאל, וואס א צוזעער האט פארעפנטלעכט די פרטים פון דעם אנפאל, אין וועלכן דער קאנסולאט איז געווען פארטיליקט און דער אמעריקאנער ספעציעלער דיפלאמאט כריסטאפער סטיווענס איז אומגעקומען. היקס האט געזאגט, אז ער איז דערשיטערט און געפלעפט מיט דער דערקלערונג פון סוזאן רייז, דער אמעריקאנער אמבאסאדארין אין ,אונא', אז דער אנגריף איז אנטשטאנען אויפן הייסן מאמענט און איז ניט געהאט געווען פריער אויספלאנירט.
,כ'בין געזעסן ווי געפלעפט און כ'בין געווען פארשעמט', האט היקס באמערקט וועגן רייזס קאמענטאר. די קאמער איז געווען אנגעפאקט מיט זשורנליסטן, צוקוקער ווי אויך א צאל פראמינענטע קאנגרעסלייט, וואס זיינען ניט קיין מיטגלידער פון דעם אויספארשונגס-קאמיטעט.
די מוטער פון איין קרבן האט דערקלערט, אז הילארי קלינטאן, די געוועזענע אויסערן-מיניסטערין, איז פאראנטווארטלעך פארן מארד פון איר זון שאן סמיטה. דער אנפאל און פארטיליקונג פון דער אמבאסאדע האט זיך פארוואנדלט אין א סקאנדאל. די אויספארשונג ווערט דורכגעפירט, כדי זיך צו דערקלייבן ביזן אמת. רעפובליקאנער קאנגרעסלייט זיינען אין כעס אויף רייז'ן; זיי האלטן, אז זי פארדעקט די אמתע סיבות און פרטים פון דער אטאקע.
זשורנאליסטן און שונאים אויף צולהכעיס
סיי די אדמיניסטראציע אבאמע סיי די שעפן פון דער זשורנאליסטין שאריל אטקיסאן אין דער טעלעוויזיע-סטאנציע ,סי.בי.עס' זיינען ברוגז און צערודערט, דערפאר ווייל זי פארשט צו אגרעסיוו אויס דעם סקאנדאל ארום דער פארטיליקונג פון דער אמעריקאנער אמבאסאדע אין בענגאזי, ליביע, ווערט איבערגעגעבן אין אין ארטיקל אין ,פאליטיקא' (Politico.com). פאר-א-יארן האט אטקיסאן אויפגעקאכט דאס ווייסע הויז מיט אירע אגרעסיווע אויספארשונגס-מעטאדן ביים אויספארשן דעם סקאנדאל 'שנעל און ווילד' מכוח געווער-טראנספארטן פון דער אמעריקאנער רעגירונג קיין מעקסיקע.
אטקיסאן איז א פעאיקע זשורנאליסטין מיט א גלענצנדיקער רעפוטאציע, וואס זאגט זיך אפ צו הערן ליגנס און ווערט אויפגעבראכט, ווען זי מאכט אן אינטערוויו און ווערט באווארפן מיט שטותים. די פרוי איז אן אמתע אויספארשערין, וואס ווענדט שטענדיק אן אלע כוחות זיך צו דערגרונטעווען צום אמת.
אטקיסאן האלט, אז דאס ווייסע הויז פארדעקט דעם אמת מכוח דער צעשטערונג פון דער אמבאסאדע און מארד איבערן אמבאסאדאר אין בענגאזי. די זשורנאליסטין דאכט זיך, אז זי שטייט פאר א שטיינערנער מויער און די פאקטן ליגן באגראבן מיט גרויס זיכערהייט אויף דער אנדערער זייט. אטקיסאן קריגט זיך איצט מיט ,סי.בי.עס.' צוליבן שטייגער ווי די סטאנציע באהאנדלט דעם סקאנדאל, גלויבנדיק, אז אירע שעפן זיינען צו פארטייאיש און ווילן ניט דערציילן די גאנצע געשיכטע. אטקיסאנס שעפן אין דער סטאנציע האבן דערקלערט, אז זי פארשט-אויס דעם סקאנדאל אויף א צו-פארטייאישן און צו-ארגרעסיוון אופן. קריטיקער פון ,סי.בי.עס.' האבן באמערקט, אז אלע זשורנאליסטן זאלן זיין אגרעסיווע אויספארשער און זאלן איינרייסן די וועלט, כדי צו דערקלייבן ביזן אמת. זי זעלבע קריטיקער האבן אונטערגעשטראכן, אז היינטיקס מאל האלט די סטאנציע איין אטקיסאנ'ען, ווייל דער אמת שטימט ניט מיט די ליבעראלע אנשויאונגען פון ,סי.בי.עס.' און איר שטיצע פאר דער אדמיניסטראציע אבאמע.
,כ'בין געזעסן ווי געפלעפט און כ'בין געווען פארשעמט', האט היקס באמערקט וועגן רייזס קאמענטאר. די קאמער איז געווען אנגעפאקט מיט זשורנליסטן, צוקוקער ווי אויך א צאל פראמינענטע קאנגרעסלייט, וואס זיינען ניט קיין מיטגלידער פון דעם אויספארשונגס-קאמיטעט.
די מוטער פון איין קרבן האט דערקלערט, אז הילארי קלינטאן, די געוועזענע אויסערן-מיניסטערין, איז פאראנטווארטלעך פארן מארד פון איר זון שאן סמיטה. דער אנפאל און פארטיליקונג פון דער אמבאסאדע האט זיך פארוואנדלט אין א סקאנדאל. די אויספארשונג ווערט דורכגעפירט, כדי זיך צו דערקלייבן ביזן אמת. רעפובליקאנער קאנגרעסלייט זיינען אין כעס אויף רייז'ן; זיי האלטן, אז זי פארדעקט די אמתע סיבות און פרטים פון דער אטאקע.
זשורנאליסטן און שונאים אויף צולהכעיס
סיי די אדמיניסטראציע אבאמע סיי די שעפן פון דער זשורנאליסטין שאריל אטקיסאן אין דער טעלעוויזיע-סטאנציע ,סי.בי.עס' זיינען ברוגז און צערודערט, דערפאר ווייל זי פארשט צו אגרעסיוו אויס דעם סקאנדאל ארום דער פארטיליקונג פון דער אמעריקאנער אמבאסאדע אין בענגאזי, ליביע, ווערט איבערגעגעבן אין אין ארטיקל אין ,פאליטיקא' (Politico.com). פאר-א-יארן האט אטקיסאן אויפגעקאכט דאס ווייסע הויז מיט אירע אגרעסיווע אויספארשונגס-מעטאדן ביים אויספארשן דעם סקאנדאל 'שנעל און ווילד' מכוח געווער-טראנספארטן פון דער אמעריקאנער רעגירונג קיין מעקסיקע.
אטקיסאן איז א פעאיקע זשורנאליסטין מיט א גלענצנדיקער רעפוטאציע, וואס זאגט זיך אפ צו הערן ליגנס און ווערט אויפגעבראכט, ווען זי מאכט אן אינטערוויו און ווערט באווארפן מיט שטותים. די פרוי איז אן אמתע אויספארשערין, וואס ווענדט שטענדיק אן אלע כוחות זיך צו דערגרונטעווען צום אמת.
אטקיסאן האלט, אז דאס ווייסע הויז פארדעקט דעם אמת מכוח דער צעשטערונג פון דער אמבאסאדע און מארד איבערן אמבאסאדאר אין בענגאזי. די זשורנאליסטין דאכט זיך, אז זי שטייט פאר א שטיינערנער מויער און די פאקטן ליגן באגראבן מיט גרויס זיכערהייט אויף דער אנדערער זייט. אטקיסאן קריגט זיך איצט מיט ,סי.בי.עס.' צוליבן שטייגער ווי די סטאנציע באהאנדלט דעם סקאנדאל, גלויבנדיק, אז אירע שעפן זיינען צו פארטייאיש און ווילן ניט דערציילן די גאנצע געשיכטע. אטקיסאנס שעפן אין דער סטאנציע האבן דערקלערט, אז זי פארשט-אויס דעם סקאנדאל אויף א צו-פארטייאישן און צו-ארגרעסיוון אופן. קריטיקער פון ,סי.בי.עס.' האבן באמערקט, אז אלע זשורנאליסטן זאלן זיין אגרעסיווע אויספארשער און זאלן איינרייסן די וועלט, כדי צו דערקלייבן ביזן אמת. זי זעלבע קריטיקער האבן אונטערגעשטראכן, אז היינטיקס מאל האלט די סטאנציע איין אטקיסאנ'ען, ווייל דער אמת שטימט ניט מיט די ליבעראלע אנשויאונגען פון ,סי.בי.עס.' און איר שטיצע פאר דער אדמיניסטראציע אבאמע.
דעם 1טן מאי אין סעאטל
סעאטל - 1טן מאי. פאליציאנטן האבן דורכגעפירט גלייכצייטיקע מאסן-ארעסטן און זיינען איבערגעפאלן מיט שפריץ-פעפער פראטעסטאנטן, וואס האבן זיי באווארפן מיט שטיינער און פלעשער מיטוואך נאך מיטאג, ווען ס'איז אויסגעבראכן א סומאטאכע. צענדליקער פראטעסטאנטן פארשטעלט מיט באנדאנעס האבן זיך אנגעהויבן ראנגלען מיט דער פאליציי א פאר שעהען, נאכדעם ווי א פרידלעכער פראטעסט-פאראד פאר אימיגראנטן-רעכט האט זיך געהאט פארענדיקט.
פראטעסטאנטן האבן באווארפן פאליציסטן און זשורנאליסטן מיט שטיינער און פלעשער. בשעת די דעמאנסטראנטן האבן מארשירט דורכן צענטער שטאט אונטערוועגנס צו אן אנדער געגנט, האבן זיי באריקאדירט די גאסן מיט פארקער-באריקאדעס און מיסט-קאסטנס, כדי צו פארשטעלן די פאליציי דעם וועג. כוליגאנעס האבן צעשמעטערט די פענסטער פון פיל געשעפטן און אויטאס מיט פאסאזשירן זיינען צעשלאגן.
,מיר זיינען א גרעסערע און בעסערע שטאט ווי דאס', האט דערקלערט דער סעאטלער בירגערמייסטער מאיק מיק'גין, צוגעבנדיק: ,כ'קוק אויף דעם און כ'בין אנטוישט, אז דאס איז דאס בילד פון אונז, וואס די וועלט זעט'.
געוו. פויפסט קלייבט זיך צוריק אריין אין וואטיקאן
דער קירכע-שטאט - מאי. בענעדיקט XVI האט זיך צוריק אריינגעקליבן דאנערשטיק אין וואטיקאן, פאראורזאכנדיק א נייע און מאדנע סיטואציע, ווען א פאנסיאנירטער פויפסט און דער הערשנדיקער פויפסט וואוינען צום ערשטן מאל אין דער קירכע-געשיכטע איינצייטיק אינעם קירכע-שטאט.
בענעדיקט איז דער ערשטער פויפסט, וואס האט פענסיאנירט אין 600 יאר. דער געוועזענער פויפסט וועט אויסלעבן זיינע יארן אין א ראמענטירטן קלויסטער פאר מאנאשקעס אין וואטיקאנער גארטן מיט א בליק אויפן קופאל פון פעטערס טום. בענעדיקטס שטוב געפינט זיך גאר נאענט צו דער רעזידענץ פון זיין נאכגייער פראנציס.
היטלערס פארקאסטערין
בערלין - אפריל. ,מיר האבן בייגעוואוינט גראנדיעזע סעודות מיט די געשמאקסטע מאכלים, וואס זיינען אויך געווען באשטרייט מיט שרעק', האט דערציילט מארגאו וועלק, וואס האט געהאט געהאלטן העכער 50 יאר בסוד די ראלע, וואס זי האט געשפילט בשעתן צווייטן וועלט-קריג אין היטלערס סוויטע. פרוי וועלק האט זיך קיינמאל אויך ניט פארטרויט פאר איר מאן, אז זי איז געווען היטלערס פארקאסטערין.
קורץ נאך איר 95סטן געבורטסטאג האט זי באקאנט געמאכט פאר דער וועלט, אז ווען זי איז געווען א יונגע פרוי, האט זי געדינט צוויי און א האלב יאר ווי איינע פון די 15 פרויען, וואס האבן פארזוכט היטלערס מאלצייטן אין דער ,וואלף-שאנצע', כדי צו פארזיכערן, אז די שפייזן זיינען ניט באשטרייט געווארן מיט קיין סם-המוות. דער רייכס-קאנצלער איז געווען א וועגעטאריער, וואס האט מורא געהאט, אז בריטאניע וועט אפשר פארסמען זיינע מאלצייטן. דאס איז געווען די סיבה, פארוואס די יונגע פרואווערינס האבן געגעסן א פארציע פון זיינע מאלצייטן, נאך איידער ער אליין האט זיי געגעסן.
פארזוכן די מאלצייטן פונעם נאצישן דיקטאטאר איז ניט געווען קיין שלעכטע אדער שווערע ארבעט פאר די פארקאסטערינס, וואס האבן גענאסן פון די פיינסטע מאכלים און פאסמאצקעס, אז דייטשלאנד האט בעת די ענדגילטיקע יארן פון דער צווייטער וועלט-מלחמה געליטן פון א גרויסן מאנגל אין לעבנס- און נערונגס-מיטלען. ,די מאלצייטן זיינען געווען געשמאק און געמאכט נאר מיט די בעסטע גרינסן, שפראגל, פאפריקעס, אלץ, וואס מ'קאן זיך פארשטעלן, און שטענדיק סערווירט צוזאמען מיט א טעלערל רייז אדער איטאליענישע לאקשן מיט פאמידארן-צימעס', האט פרוי וועלק דערציילט. ,דער כסדרדיקער שרעק, וואס האט געהערשט דארט, די קלאנגען, אז בריטישע שפיאנען פרובירן פארגיפטן דעם פירער, האבן אונז געשטערט צו געניסן פון די אלע מאכלים. יעדן טאג האבן מיר זיך געשראקן, אז יעדע מאלצייט וועט אפשר זיין פאר אונז די לעצטע'.
א נאטירלעך פלאנצן-שוץ-מיטל: משה רבינוס קיעלעך!
,משה רבינוס קיעלע, פלי אהיים'! אזוי לייענט זיך דער קינדער-גראם. אומגעפער 72,000 בעדראנקעס האבן איצט א נייע היים אין דעם ריזיקן איינקויפס-צענטער ,מאל-אוו-אמעריקא', וואו די ארקאדע-פארוואלטער האבן ארויסגעלאזן די אינסעקטן אין דעם אין גאנצן-אפגעשלאסענעם איינקויפס-צענטער און פארגעניגנס-פירטל. דער געוועלבער-קווארטאל אין בלומינגטאן, מינעסאטע איז אזוי גרויס, אז אין אים קאנען זיך אריינפאסן זיבן בעיסבאל-סטאדיאנען. די ריזיקע ארקאדע פארמאגט העכער 30,000 געוויקסן, אריינגערעכנט 400 ביימער, וואס פונקציאנירן ווי נאטירלעכע לופט-רייניקונגס-מיטלען.
בלאט-לייז, די קוים-זיכטבארע קנייפערלעך, וואס פרעסן בלעטער, לעבן דא א גוטן טאג און מערן זיך מיט א געוואלדיקער שנעלקייט אין די גערטנער אין דער ארקאדע. אפידעס האבן אויך א שונאה, משה רבינוס קיעלעך, וואס זיינען די נעענסטע חברים פון גערטנער, ווייל זיי פרעסן בלאט-לייז. ,בעדראנקעס זיינען אזא מין ביאלאגישער שוץ-סיסטעם', האט געזאגט לאידעל ניובי, דער הויפט-פארוואלטער פון ,מאל-אוו-אמעריקא'. מ'האט שוין א פאר מאל ארויסגעלאזן די ,גליקס-קנייפער' אין דער ארקאדע ווי א נאטירלעך קעגנאיסעקטן-מיטל. בעדראנקעס זיינען פלאנצן-פריינט, וואס זיינען אויך די בעסטע פלאנצן-שוץ-מיטלען אין איינקויפס-צענטערן און אראנזשעריעס.
סעאטל - 1טן מאי. פאליציאנטן האבן דורכגעפירט גלייכצייטיקע מאסן-ארעסטן און זיינען איבערגעפאלן מיט שפריץ-פעפער פראטעסטאנטן, וואס האבן זיי באווארפן מיט שטיינער און פלעשער מיטוואך נאך מיטאג, ווען ס'איז אויסגעבראכן א סומאטאכע. צענדליקער פראטעסטאנטן פארשטעלט מיט באנדאנעס האבן זיך אנגעהויבן ראנגלען מיט דער פאליציי א פאר שעהען, נאכדעם ווי א פרידלעכער פראטעסט-פאראד פאר אימיגראנטן-רעכט האט זיך געהאט פארענדיקט.
פראטעסטאנטן האבן באווארפן פאליציסטן און זשורנאליסטן מיט שטיינער און פלעשער. בשעת די דעמאנסטראנטן האבן מארשירט דורכן צענטער שטאט אונטערוועגנס צו אן אנדער געגנט, האבן זיי באריקאדירט די גאסן מיט פארקער-באריקאדעס און מיסט-קאסטנס, כדי צו פארשטעלן די פאליציי דעם וועג. כוליגאנעס האבן צעשמעטערט די פענסטער פון פיל געשעפטן און אויטאס מיט פאסאזשירן זיינען צעשלאגן.
,מיר זיינען א גרעסערע און בעסערע שטאט ווי דאס', האט דערקלערט דער סעאטלער בירגערמייסטער מאיק מיק'גין, צוגעבנדיק: ,כ'קוק אויף דעם און כ'בין אנטוישט, אז דאס איז דאס בילד פון אונז, וואס די וועלט זעט'.
געוו. פויפסט קלייבט זיך צוריק אריין אין וואטיקאן
דער קירכע-שטאט - מאי. בענעדיקט XVI האט זיך צוריק אריינגעקליבן דאנערשטיק אין וואטיקאן, פאראורזאכנדיק א נייע און מאדנע סיטואציע, ווען א פאנסיאנירטער פויפסט און דער הערשנדיקער פויפסט וואוינען צום ערשטן מאל אין דער קירכע-געשיכטע איינצייטיק אינעם קירכע-שטאט.
בענעדיקט איז דער ערשטער פויפסט, וואס האט פענסיאנירט אין 600 יאר. דער געוועזענער פויפסט וועט אויסלעבן זיינע יארן אין א ראמענטירטן קלויסטער פאר מאנאשקעס אין וואטיקאנער גארטן מיט א בליק אויפן קופאל פון פעטערס טום. בענעדיקטס שטוב געפינט זיך גאר נאענט צו דער רעזידענץ פון זיין נאכגייער פראנציס.
היטלערס פארקאסטערין
בערלין - אפריל. ,מיר האבן בייגעוואוינט גראנדיעזע סעודות מיט די געשמאקסטע מאכלים, וואס זיינען אויך געווען באשטרייט מיט שרעק', האט דערציילט מארגאו וועלק, וואס האט געהאט געהאלטן העכער 50 יאר בסוד די ראלע, וואס זי האט געשפילט בשעתן צווייטן וועלט-קריג אין היטלערס סוויטע. פרוי וועלק האט זיך קיינמאל אויך ניט פארטרויט פאר איר מאן, אז זי איז געווען היטלערס פארקאסטערין.
קורץ נאך איר 95סטן געבורטסטאג האט זי באקאנט געמאכט פאר דער וועלט, אז ווען זי איז געווען א יונגע פרוי, האט זי געדינט צוויי און א האלב יאר ווי איינע פון די 15 פרויען, וואס האבן פארזוכט היטלערס מאלצייטן אין דער ,וואלף-שאנצע', כדי צו פארזיכערן, אז די שפייזן זיינען ניט באשטרייט געווארן מיט קיין סם-המוות. דער רייכס-קאנצלער איז געווען א וועגעטאריער, וואס האט מורא געהאט, אז בריטאניע וועט אפשר פארסמען זיינע מאלצייטן. דאס איז געווען די סיבה, פארוואס די יונגע פרואווערינס האבן געגעסן א פארציע פון זיינע מאלצייטן, נאך איידער ער אליין האט זיי געגעסן.
פארזוכן די מאלצייטן פונעם נאצישן דיקטאטאר איז ניט געווען קיין שלעכטע אדער שווערע ארבעט פאר די פארקאסטערינס, וואס האבן גענאסן פון די פיינסטע מאכלים און פאסמאצקעס, אז דייטשלאנד האט בעת די ענדגילטיקע יארן פון דער צווייטער וועלט-מלחמה געליטן פון א גרויסן מאנגל אין לעבנס- און נערונגס-מיטלען. ,די מאלצייטן זיינען געווען געשמאק און געמאכט נאר מיט די בעסטע גרינסן, שפראגל, פאפריקעס, אלץ, וואס מ'קאן זיך פארשטעלן, און שטענדיק סערווירט צוזאמען מיט א טעלערל רייז אדער איטאליענישע לאקשן מיט פאמידארן-צימעס', האט פרוי וועלק דערציילט. ,דער כסדרדיקער שרעק, וואס האט געהערשט דארט, די קלאנגען, אז בריטישע שפיאנען פרובירן פארגיפטן דעם פירער, האבן אונז געשטערט צו געניסן פון די אלע מאכלים. יעדן טאג האבן מיר זיך געשראקן, אז יעדע מאלצייט וועט אפשר זיין פאר אונז די לעצטע'.
א נאטירלעך פלאנצן-שוץ-מיטל: משה רבינוס קיעלעך!
,משה רבינוס קיעלע, פלי אהיים'! אזוי לייענט זיך דער קינדער-גראם. אומגעפער 72,000 בעדראנקעס האבן איצט א נייע היים אין דעם ריזיקן איינקויפס-צענטער ,מאל-אוו-אמעריקא', וואו די ארקאדע-פארוואלטער האבן ארויסגעלאזן די אינסעקטן אין דעם אין גאנצן-אפגעשלאסענעם איינקויפס-צענטער און פארגעניגנס-פירטל. דער געוועלבער-קווארטאל אין בלומינגטאן, מינעסאטע איז אזוי גרויס, אז אין אים קאנען זיך אריינפאסן זיבן בעיסבאל-סטאדיאנען. די ריזיקע ארקאדע פארמאגט העכער 30,000 געוויקסן, אריינגערעכנט 400 ביימער, וואס פונקציאנירן ווי נאטירלעכע לופט-רייניקונגס-מיטלען.
בלאט-לייז, די קוים-זיכטבארע קנייפערלעך, וואס פרעסן בלעטער, לעבן דא א גוטן טאג און מערן זיך מיט א געוואלדיקער שנעלקייט אין די גערטנער אין דער ארקאדע. אפידעס האבן אויך א שונאה, משה רבינוס קיעלעך, וואס זיינען די נעענסטע חברים פון גערטנער, ווייל זיי פרעסן בלאט-לייז. ,בעדראנקעס זיינען אזא מין ביאלאגישער שוץ-סיסטעם', האט געזאגט לאידעל ניובי, דער הויפט-פארוואלטער פון ,מאל-אוו-אמעריקא'. מ'האט שוין א פאר מאל ארויסגעלאזן די ,גליקס-קנייפער' אין דער ארקאדע ווי א נאטירלעך קעגנאיסעקטן-מיטל. בעדראנקעס זיינען פלאנצן-פריינט, וואס זיינען אויך די בעסטע פלאנצן-שוץ-מיטלען אין איינקויפס-צענטערן און אראנזשעריעס.
א שלאנגענקאפ דער שלאנגענקאפ-אנגריף!
ניו-יארק - מאי. באאמטע פונעם ניו-יארקער ,פארקן-דעפארטמענט' פירן-אויס היינטיקע וואך א א זוך-מיסיע אין אן אזערע אין צענטראל-פארק, כדי צו כאפן א שלאנגענקאפ-פיש, א רויב-פיש, וואס קאן לעבן דריי טעג אויסערן וואסער. די ניו-יארקער שטאטס-אינסטאנץ פאר דער נאטור-אומגעבונגס-באשוצונג בעט פישער ביים ,הארלעם מער' כאפן און האלטן אין א באהעלטער דעם פיש מיט מעסערשארפע ציין. דער זגאל ,שלאנגענקאפ', אויך באקאנט ווי א ,שלעפער', לעבט אין אזיע און רוסלאנד, האט אין די פש"א ניט קיין אייגענע פיינט און איז פארבאטן אינעם רוב שטאטן, אריינגערעכנט ניו-יארק. דער ,פראנקן-פיש' איז לעצטנס דערזען געווארן אין אן אזערע אין צענטראל-פארק.
ניו-יארק איז ניט דער ערשטער שטאט, וואס ליידט פון אזא איינוואנדערונג! פאר-א-יארן פרילינג האבן פישער געכאפט עטלעכע ,שלעפער' אין א צאל אזערעס אין מארילאנד, וואס האט אנגעבאטן א געלט-באלוינונג פון $200 פאר יעדן טויטן שלאנגען-קאפ.
________________________________________________________________
ניו-יארק - מאי. באאמטע פונעם ניו-יארקער ,פארקן-דעפארטמענט' פירן-אויס היינטיקע וואך א א זוך-מיסיע אין אן אזערע אין צענטראל-פארק, כדי צו כאפן א שלאנגענקאפ-פיש, א רויב-פיש, וואס קאן לעבן דריי טעג אויסערן וואסער. די ניו-יארקער שטאטס-אינסטאנץ פאר דער נאטור-אומגעבונגס-באשוצונג בעט פישער ביים ,הארלעם מער' כאפן און האלטן אין א באהעלטער דעם פיש מיט מעסערשארפע ציין. דער זגאל ,שלאנגענקאפ', אויך באקאנט ווי א ,שלעפער', לעבט אין אזיע און רוסלאנד, האט אין די פש"א ניט קיין אייגענע פיינט און איז פארבאטן אינעם רוב שטאטן, אריינגערעכנט ניו-יארק. דער ,פראנקן-פיש' איז לעצטנס דערזען געווארן אין אן אזערע אין צענטראל-פארק.
ניו-יארק איז ניט דער ערשטער שטאט, וואס ליידט פון אזא איינוואנדערונג! פאר-א-יארן פרילינג האבן פישער געכאפט עטלעכע ,שלעפער' אין א צאל אזערעס אין מארילאנד, וואס האט אנגעבאטן א געלט-באלוינונג פון $200 פאר יעדן טויטן שלאנגען-קאפ.
________________________________________________________________
רעסטאראן
,אניעגין'
 עסט ווי דער צאר |  רוסישע מאכלים און פאסמאצקעס |
ONEGIN
391 6טע אוועניו (Avenue of the Americas), מאנהאטן, ניו-יארק 10014
212.924.8001 * info@oneginnyc.com
www.oneginnyc.com
______________________________________________________________
אמעריקאנע
לזכרון דאראטי מיק'גוואיער
צום אנדענק פון די אמאליקע צייטן! פונעם טויט פון דער זינגערין דאראטעע מיק'גוואיער פון דער טריא ,די שוועסטער מיק'גוואיער' האבן מיר זיך דערוואוסט שפעטצייטיק. דאראטעע איז געשטארבן אין סעפטעמבער צו 84 יאר פון פארקינסאניזם און עבר-בטלדיקייט.
אין משך פון די 50ער און 60ער יארן האט די וועלט געקלונגען מיט ,די שוועסטער מיק'גוואיער', פיליס, דאראטעע און כריסטין. דער טערצעט האט פאפולער געמאכט אזוי פיל לידער און גענאסן פון א שיינע פאר שלאגער ווי ,סינסירלי', ,מאסקראט-ראמבל', ,מעי יו אלוועיס', ,דזשאסט פאר אלד טיימ'ס סעיק' אא"וו. דער טריא איז געווען איינער פון די בעסטע ביישפילן און סימבאלן פאר דער אמעריקאנער פאפ-קולטור און פאפ-מוזיק און איז געווען גלייכבאדייטנדיק מיט ,די מאמע, עפל-קוכן און בעיסבאל'.
די דריי זינגערינס זיינען געווען געלע און אויפפאלנדיקע; זיי זיינען תמיד ארויסגעטראטן אין די זעלבע קאסטיומען און זיינען שטענדיק געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק.
אין משך פון די 50ער און 60ער יארן האט די וועלט געקלונגען מיט ,די שוועסטער מיק'גוואיער', פיליס, דאראטעע און כריסטין. דער טערצעט האט פאפולער געמאכט אזוי פיל לידער און גענאסן פון א שיינע פאר שלאגער ווי ,סינסירלי', ,מאסקראט-ראמבל', ,מעי יו אלוועיס', ,דזשאסט פאר אלד טיימ'ס סעיק' אא"וו. דער טריא איז געווען איינער פון די בעסטע ביישפילן און סימבאלן פאר דער אמעריקאנער פאפ-קולטור און פאפ-מוזיק און איז געווען גלייכבאדייטנדיק מיט ,די מאמע, עפל-קוכן און בעיסבאל'.
די דריי זינגערינס זיינען געווען געלע און אויפפאלנדיקע; זיי זיינען תמיד ארויסגעטראטן אין די זעלבע קאסטיומען און זיינען שטענדיק געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק.
 געטרייע שוועסטער |  אויפריכטיק אייערע פריינט און פארערער אין ,דער מאמענט'.1 |
______________________________________________________________
פון 7טן מאי אן
יעדן דינסטיק 4 אזייגער נאך מיטאג (מזרח-צייט-זאנע)
א טעלעפאנישער שמועס-סאלאן
פאר יידיש-ריידנדיקע.
וויילט 641.594.7078 און רעדט מיט אונז יידיש!
דאס איז אן אומזיסט טעלעפאן-געשפרעך,
אין וועלכן ביז 100 מענשן קאנען זיך באטייליקן.
יעדע וואך א נייע טעמע!
אינפארמאציע: yiddishculturecollective@yahoo.com
________________________________________________________________
פון 7טן מאי אן
יעדן דינסטיק 4 אזייגער נאך מיטאג (מזרח-צייט-זאנע)
א טעלעפאנישער שמועס-סאלאן
פאר יידיש-ריידנדיקע.
וויילט 641.594.7078 און רעדט מיט אונז יידיש!
דאס איז אן אומזיסט טעלעפאן-געשפרעך,
אין וועלכן ביז 100 מענשן קאנען זיך באטייליקן.
יעדע וואך א נייע טעמע!
אינפארמאציע: yiddishculturecollective@yahoo.com
________________________________________________________________
אלגעמיינע באמערקונגען
,וועסט מיך ליב האבן אין סעפטעמבער, ווי דו האסט מיך ליב אין מאי?' זינגט זיך דאס ליד, וואס דזשימי וואלקער, א ניו-יארקער בירגערמייסטער, האט פארפאסט אין די 20ער יארן. ס'איז שוין מאי און די צפון-העלפט פון דער וועלט פאסמאקעוועט זיך מיטן פרילינג, דער ווידערגעבורטס-סעזאן. מיר באגריסן דעם פרילינג מיט גרויס פארגעניגן!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
שוין אוועק זיינען די גרויע, קאלטע הימלען זיינען צוזאמען מיט דער ווינטערדיקער מרה-שחורה. די מעשה דערציילט זיך ווייטער, דאס רעדל דרייט זיך און די צייט פארגייט ווי שטענדיק. דאס לעבן איז איין וואונדערשיינע, סופלאזע מעשה, צוזאמענגעשטעלט פון אן אלטוועלט מיט מעשהלעך. דער סוזשעט פון א מעשה איז גארניט וויכטיק, נאר דער אופן ווי אזוי מ'דערציילט זי! דער מייסטער דארף פארזיסן, פארשמאלצן און פארפוצן די געשיכטע, כדי זי זאל זיין אינטערעסאנט, פונקט ווי מ'דארף טאן מיטן אייגענעם לעבן, אויב מ'וויל לעבן ווי אן ארטיסט מיט כונה.
אין 19טן יארהונדערט זיינען שרייבער ווי מארק טוועין און טשארלס דיקענס געצאלט געווארן א גראשן פאר יעדן ווארט. אזעלכע פען-מייסטער האבן פארזיסט, פארשמאלצט און פארלענגערט זייערע דערציילונגען און ראמאנען מיט כלערליי געשמאקע מליצות און נאונסן, אום צו באקומען א גרעסערן לוין. דיקענס און טוועין האבן געוואוסט, אז ס'איז ניט וויכטיק, וואס מ'שרייבט, נאר ווי אזוי מ'שרייבט, ווי אזוי מ'פוצט-אויס די מעשה מיט טשיקאווע פיטשעווקעס און מליצות. אזוינע מייסטערהאפטע שריפטשטעלער האבן געוואוסט, ווי אזוי צו פארוואנדלען א בלאסע משעה אין אן אויפהייטערנדיקער דערציילונג!
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
,דער מאמענט' איז אן אינטערנאציאנאלע צייטונג. יידן ווי אויך א היפשע צאל גויים אין אלע טיילן וועלט לייענען אונזער צייטשריפט, וואס זיי האלטן פאר דער אמתער סחורה און פארן אויבערשטן פון שטויסל! אויף דער ערשטער זייט האבן מיר געשאפן אין דעצעמבער א נייעס-סעקציע, פון וועלכער אונזער לייענערשאפט געניסט זייער.
הערט א מעשה, וואס איז געשען טאקע מיט ממתקים! אין יאר 2013 פאראן אזעלכע וואס ווילן זיין יידישע שרייבער. מיר באגריסן און באערן איינעם אזא מענש: רות מערפי, א יידישע טאכטער פון מארילאנד, וואס לעבט איצט אין טעקסאס צוזאמען מיט איר מאן אין א פארווארפן שטעטל. די דאזיקע בריה ווינשט זיך צו זיין א יידישע שרייבערין און שטודירט ווי א מזיק! העט אונטן אויף דער ערשטער זייט אין דער אפטיילונג ,קריטיק' קאן מען לייענען די פארזעצונג פון איר העכסט-אינטערעסאנטן רעפעראט ,פארוואס גארדין?'
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אן אלטמאדישער טרוים ווערט מקוים! ,דער יידישער קולטור-אינסטיטוט', א נייע פונדאציע צום פרעזערווירן די ידיישע קולטור און שפראך, איז געווען געגרינדעט אין מערץ אונטער דער פאן פון ,דער מאמענט'.
ס'וועט שוין באלד פארקומען אונזער גראנדיעזע אויפנאמע מיט א שאמפאניער-שטונדע, כדי באקאנט צו מאכן און פייערן די גרינדונג פון דער אינסטיטוציע, וואס אירע טעטיקייטן וועלן זיין עכט-יידישלעך און פארקומען אין גאנצן מיט יידיש!
לאמיר איצט זען, צי ס'עקזיסטירט אן אינטערעס מיט אזא אנשטאלט און וויפל בהלנים וועלן בייוואוינען די פייערלעכע אויפנאמע אין ניו-יארק. שיקט אונז אייערע אנפראגעס און רעזערוואציעס אויף yiddishmoment@yiddishmoment.com.
אונזערע חשובע כלל- און קולטור-טוער צוזאמען מיט עטלעכע בעלי-צדקה האבן בדעה איינצוקויפן אין מאנהאטן א געביידע מיט א ביורא, סאלאן, צושויער-זאל/טעאטער, ביבליאטעק, ביכער-געוועלב, רעסטאראן און האטעל-צימערן. די שטרעבונג פון דער פונדאציע איז ווידער אויפצולעבן די יידישע קולטור מיט כלערליי לעקציעס, סעמינארן, ליטעראטור- און טאנץ-אוונטן, פארשטעלונגען וכדומה.
דאס איז סיי אן איינציקארטיקע סיי א גרויסארטיקע געלעגנהייט אויפצוטאן פיתם און רעמסס! די דאזיקע אנשטאלט וועט דינען אלס שעפערישקייטס-ארענע פאר אלעמען, פאר יעדערן, וואס איז פארליבט אין דער יידישער שפראך און קולטור.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
א ניימאדישע מערדעריי ווערט צעזייט און צעשפרייט, פארפלאנצט און פארשפרייט אין אמעריקע. פון דעם, וואס אנדערע לענדער ליידן שוין יארנלאנג, ליידט איצט די פאראייניקטע שטאטן: טעראריזם. די איסלאמיסטן און זשיהאדיסטן באהאלטן זיך אין אמעריקע און ווארטן... און ווארטן, כדי צו פארבלאטיקן, פארבלוטיקן און פארקריפלען אמעריקאנער בירגער, אזוי ווי זיי טוען אין זייערע היימלענדער, וואו זיי דערמארדן לייבלעכע ברידער און שוועסטער. דער זשיהאד ווערט איצט געפירט אויפן אמעריקאנער באדן!
מיר דערמאנען און באערן
דא דערמאנען און באערן מיר דריי מענשן, וואס ארבעטן ווי א מזיק: רות מערפי; דינה דימענט, און פראפעסאר פערנאנדע פעניאלאסע. די דריי פערזאנען זיינען וואוילע לייטן, מענשן פון א גאנץ יאר, וואס מיט זיי איז גוט קוגל צו עסן! זיי צו לאנגע יארן!
רות מערפי איז אן אויסגעצייכנטע פארשערין, וואס ווינשט זיך צו זיין א מומחהטע אין יידישן טעאטער און א יידישע שרייבערין. מיט לונג און לעבער לערנט זיך פרוי מערפי יידיש אלס סטודענטין פון אונזער פרעזידענט ד"ר אוצר נאמאסט. מיר לויבן זי אין הימל אריין און באוואונדערן איר אנטשלאסנקייט און ליבשאפט צו יידיש. אין היינטיקן נומער לייענט אונטן דעם גלענצנדיקן רעפעראט פון אונזער קארעספאנדענטין פון טעקסאס ,פארוואס גארדין?' וועגן דעם פארגעסענעם דראמאטורג יעקב גארדין.
דינה דימענט איז אונזער קארעספאנדענטין אין וואשינגטאן, וואס האראוועט אומדערמידלעך, כדי ,דער מאמענט' זאל בליען און גליען. מיר באוואונדערן די אומדערמידלעכקייט און שארפזין פון אונזער דימענטענער קארעספאנדענטין. ,די פרינצעסין פון וואשינגטאן' איז א לערערין, וואס ארבעט נאך אין א טומלדיקער רעגירונגס-מיטלשול אין א וואשינגטאנער פארשטאט. מיר באזינגען און באערן ניט בלויז איר טאלאנט אלס לערערין, נאר אויך איר פעאיקייט ווי א שרייבערין. פרוי דימענט ארבעט ווי א מזיק אין נאמען פון ,דער מאמענט' און ווערט קיינמאל ניט אויסגעמאטערט. די דימענטענע פרינצעסין פון וואשינגטאן איז א גרויסער פלוס פאר ,דער מאמענט'!
ביי פראפעסאר פעניאלאסע איז די כלה קיינמאל ניט צו שיין; ביי דעם חשובן פארשער דארף מען קיינמאל ניט בלייבן אן א באבען. דער גורל האט געבענטשט ,דער מאמענט', אז ער האט זיך באקענט מיט דעם פיינעם שרייבער, וואס איז דער גרעסטער מומחה אין ,דער דיבוק' אויף דער וועלט. אונזער צייטשריפט און חברה האבן גרויס מזל, וואס פראפעסאר פעניאלאסע האט אונז געפונען אין אינטערנעט און זיך געטיילט מיט אונז מיט זיינע פארשונגען. זיין בוך איז אן אויספירלעך פארשונגס-ווערק. דער חשובער פראפעסאר אין סאציאלאגיע פון קאליפארניע האט אריינגעלייגט א סך מי און צייט, כדי צו פארפאסן אזא בוך. פריינט פעניאלאסע האט זיך פארליבט לאנג צוריק אנסקיס דראמע און ער וויל, אז יעדערער זאל זיך אויך פארליבן אין דער וועלט-בארימטער בינע-פיעסע. דאס איז איין דיבוק, וואס מ'וויל ניט פארטרייבן!
חינוך
וואס איז די נפקא-מינא פון בילדונג און חינוך?
בילדונג איז וועלטלעך און חינוך איז תמיד א יידישער. מכוחן חינוך דארף מען פארשטיין די חינוך-פאזעס לויטן ווארט פרד"ס, וואס איז דער ראשי-תיבות פאר פשט, ראשי-תיבות, דרש און סוד.
א) פשט איז די ערשטע פאזע און איז פשוט - פארגעדענקען פשוטע פרטים.
ב) ראשי-תיבות מיינט צוזאמענשטעלן די אלע איינצלהייטן און פארשטיין דעם אלגעמיינעם תמצית.
ג) דרש איז דרשה, די אייגנטלעכע, אונטערליגנדיקע באדייטונג און דעם מהות פון תנ"ך און כל-התורה (על-רגל-אחד).
ד) סוד איז די געהיימעניש, די נסתרדיקע באדייטונג פונעם לעבן.
אונזער רעדאקציע פליסט-איבער מיט גאונים, וואס קאנען פסקענען כהרף-עין די שווערסטע שאלה. אזוי ווי דער בעל-שם-טוב האט געדרשנט און באטאנט איז דער סוד דאס: ,ס'איז ניט דא קיין שום חילוק צווישן די צוויי וועלטן; דער עולם-האמת און דער עולם-השקר זיינען גאנץ גלייך, אז נאר אונזער פערספעקטיוו ברענגט אונז צום גלויבן, אז די וועלטן זיינען צעטיילט. דער סוד איז, אז די מענשהייט לעבט נאך אין גן-עדן און די אייביקע רגע איז פאר זיך א גן-עדן.
יונג און חסידיש
פון ריבניצע ביז שטעפאנעשט, פון סאנז ביז סאדיגור, פון בעלז ביז גער און פון סאטמאר ביז ליובאוויטש, רבותי!... ,וואו מ'שטייט און וואו מ'גייט, איז יעדער מאמענט פולקום און יעדער פלאץ הייליק! געדענקט אין דער הייליקייט פון יעדן ששונדיקן מאמענט און דאוונט בפרט און לעבט בכלל בשמחה-רבה.
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
אז אלץ איז געווארן קאליע, פארפאלן און מכלה אין גן-עדן, האט מען געדארפט ריידן וועגן משיח! דער גואל-צדק, אונזער טייערע משיחטע חוה בת אברהם, האט אונז אנומלטן דערקלערט, אז א געוואלדיקע חוצפה, באקאנט ווי דער חוצפה-פאקטאר, האט געשפילט גאר א גרויסע ראלע אין מאכן א תל פון גן-עדן. דערצו בושעוועט די חוצפה היינט-צו-טאג אזוי שטארק (און אפשר נאך שטארקער) ווי דעמלט און ווי ווען. די משיחטע ווייסט! ווער איז א גרעסערע מומחטע אין גן-עדן פון דער מלכה-המשיחטע?
די אוראלטע גריכן האבן געוואוסט זייער גוט פון חוצפה, וואס זיי האבן באצייכנט ווי ,הובריס' (א חוצפהדיקע גאוה), וואס פאראורזאכט דעם אונטערגאנג און פונאנדערפאל פון מענשן, געזעלשאפטן, לענדער און וועלטן! די זעלבע מעשה מיטן זעלבן מוסר-השכל חזרט זיך איבער ווידער און אבער אין פארלויף פון דער וועלט-געשיכטע און פון איר לערנט זיך דער מענש, מ'שטיינס געזאגט, אפ גארניט מיט גארניט. דאס איז די סיבה פארוואס דער עולם נויטיקט זיך אין א דערלייזער!
די יידן ווייסן ניט, וואס אדם און חוה האבן אראפגעריסן און געגעסן פון עץ-הדעת. די קריסטן דערקלערן, אז דאס ערשטע פארפאלק האט געגעסן אזא מין אויבס, א פארבאטענע פרוכט. ,די פארבאטענע פרוכט' איז א טערמין, וואס די קריסטן האבן אויסגעטראכט ביים איבערזעצן דעם תנ"ך. א פארבאטענע פרוכט איז ניט קיין יידישער באגריף. עסן פון עץ-הדעת קעגן דעם רצון פונעם רבונו-של-עולם איז א מעטאפאר, וואס באדייט, אז דער מענש האלט, אז ער איז נאך קליגער פון גאט! ווען א מענש גלויבט, אז ער ווייסט מער פון דעם בורא-עולם אנטשטייט, און אין גן-עדן איז טאקע אויפגעקומען, א וועלט מיט יסורים! אדם און חוה האבן זיך אנגעמאכט צרות אויף א פלאץ, וואו ס'האבן ניט עקזיסטירט קיינע צרות! ,הובריס'! אמן, דינו ותיקו!
נזירים, נסתרים און נביאים
נסתרים, נביאים, צדיקים און מקובלים געפינט מען ניט אין ,גוגל' און ,פעיסבוק'! אמן, דינו ותיקו!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
,איצט פארשטיי איך די רעאליטעט, פראפעסאר איינשטיין; דאס אלץ איז אן אילוזיע!' האט דער סטודענט אויסגערופן מיט גרויס עקסטאז און שטאלצקייט.
,איר מיינט, אז דאס איז אן אילאזיע? אז אך און וויי!' האט ד"ר איינשטיין באמערקט. געפאטשט האט ער גלייכצייטיק דעם סטודענט אין פנים און געפרעגט: ,איז דאס אן אילוזיע?'
אן ענדערונג! אלע ווילן אן ענדערונג! צי האבן מיר ניט צרות גענוג? צי איז די היינטיקע לאגע ניט גענוג שלעכט?
ס'איז א קורווישע וועלט
אין ,דער צויבערער פון אז' איז דער צויבערער ניט קיין צויבער-מאכער, נאר אן אפעריסט און אוואנטוריסט! ער איז א קארניוואל-הויכשטאפלער, וואס באווייזט אין דער מעשה, אז די שטותעריי איז אלמעכטיק, ווייל מיט שטותים און בלויז נאר מיט שטותים איבערצייגט ער אמתע צוויי מכשפות, אז ער איז א מעכטיקער צויבערער. סיי די ווייסע כשוף-מאכערין סיי די שווארצע מכשפה גלויבן, אז דער צויבער-מאכער אין דער שמאראגדן-שטאט איז נאך מעכטיקער פון זיי און קאן באשוצן דאראטעע און זי שיקן אהיים.
וואס גרעסער דער ליגן, דאס אלץ שנעלער און גרינגער גלויבט מען אים!
טויטאלאגיע
ניט יעדעס שאנד-הויז איז גלייך! ס'זיינען פאראן עלעגאנטע בארדעלן און, להבדיל, הייזלעך, וואס זיינען געראטן אין א הקדש. אלע קענען די מאדאם און דעם אלפאנס און רופן זיי ביים ערשטן נאמען אבער דער פלוני איז שטענדיק א פלוני, וואס גיט קיינמאל ניט אן זיין אמתן נאמען. די מאדאם אין נפקא-בית האלט אלץ בסוד און דער אלפאנס אין בארדאק האלט אלץ אויך אין געהיים.
איין מומחה האלט אין דער סברא, אז דער פלאטקע-מאכער מאכט א צימעס פון דער סיטואציע; דער צווייטער קענער האט די מיינונג, אז דער קאכלעפל מאכט א וועזן פון דעם מצב, און דער דריטער עקספערט איז ביי דער מיינונג, אז דער בעל-מחלוקת מאכט א ספעציעל פון דער לאגע.
לויט דעם פארשער, נאך דעם אקאדעמיקער און וועדליק יענעם פראפעסאר איז שלום עליכם דער גרעסטער סטיליסט אין דער געשיכטע פון דער יידישער ליטעראטור.
דער בעל-תפיסה האט ארומגעבונדן דעם מערדער דעם נאקן מיט א פעטלע און דער אנדערער טורמע-דירעקטאר האט ארומגענומען דעם מערדער די פעטלע.
איין מענש איז א בהלן צו וויסן און דער אנדערער לייט כאפט זיך צו וויסן.
דער פאליציאנט האט זיך געכאפט צו שפעט, דער פאליציסט האט זיך דערוואוסט שפעטצייטיק און דער דעטעקטיוו האט אויסגעפונען צו עלינו, אז דער פאליציי-שעף איז דער בעל-דבר, וואס איז געווען באגאנגען דעם מארד און האט אים געהאט פארדעקט.
דער שטעקער אין שטעפסל
דא האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס. לייענט ווייטער און האט הנאה, חשובע לייענער!
א דאשקע איז א קלייניקייט לגבי א לינדן-ווארעם (א פליענדיקע שלאנג) און א פיפערנאטער!
געלזוכט איז א לעבער-קראנקהייט און שווינדזוכט איז א לונגען-קראנקהייט. א שווינדזיכטיקער איז א סוכאטניק אין פוילן און טשעכאטאטשניק אין רוסלאנד. סוכאטע און טשעכאטקע זיינען די זשארגאן-ווערטער פאר שווינדזוכט, וואס הייסט טובערקולאז.
זיבן-זאכן זיינען קלייניקייטן און שמאכטעס ווי אויך רעשטקעס, שמאטקעס און טאנדעט. טענדלער (טאנדעטניקעס), שמאטניקעס ווי אויך אנטיק-סוחרים האנדלען מיט אזעלכע סחורות, וואס קאנען זיין טאנדעטנע ווארעס.
לשון-קודש
אזוי ווי די חשובסטע בני-עליה לעבט דער יחיד בעד-כל-הון-דעלמא און זיצט ברומו-של-עולם, מחמת ער פארמאגט דעם ממון-קורח. דער בן-ישראל איז א גרויסער גביר מיט די אוצרות-קורח און איז זיך מסמח אדרבא-ואדרבא און על-אחת-כמה-וכמה מיט אזא גן-עדנדיקער מחיה. דער בר-מזל לעקט די פיגער פון קסף מיט זהב. דער, וואס האט די מאה האט די דעה!
יידיש און יידישלעך
אין היינטיקן נומער שטעלן מיר צו די לייענער א וועלט מיט אויסדרוקן, וואס אנטהאלטן דאס ווארט וועלט.
דער, וואס איז קלוג ווי די וועלט פארפירט ניט קיין וועלטן, גייט-ארויס אין דער וועלט און רעדט קיינמאל ניט אין דער וועלט אריין. אזא מענש ווייסט, ארבעט און שרייט ווי אמאל אויף דעם, וואס די וועלט שטייט. אויף דעם היינטיקן טאג שטייט די וועלט, וואס ליידט פון א וועלט מיט צרות. מיט אזא פערזאן קאכט און קלינגט די וועלט!
אויב מ'זאל שרייבן דעם אויבערשטן פאראגראף מיט אנדערע ווערטער אן דעם ווארט ,וועלט', וואלט ער זיך אפשר געלייענט אזוי:
א חכם שטיפט ניט ווי א מזיק, מאכט זיך באקאנט און רעדט שטענדיק צו דער זאך. אזא לייט ווייסט, וואס ס'טרייבט די וועלט און האראוועט מיט לונג און לעבער (מיט אלע כוחות) און יאמערט אמאל מיט קולי-קולות. דער היינטיקער טאג אנטשיידט דעם גורל, די צוקונפט פון דעם עולם, וואס ליידט פון א שלל מיט פראבלעמען. אזא פערזאן איז גאר א בארימטע פערזענלעכקייט, פון וועלכער מ'מאכט א צימעס.
,אויף געלט שטייט די וועלט' באדייט, אז די וועלט איז פארליבט אין געלט, וואס ברענגט דערצו, אז דער ערד-קוגל זאל זיך דרייען!
ד"ר פישביינס נקמה
ד"ר פישביין איז ניט בלויז א געוואלדיקער בעל-נקמה, נאר ער איז אויך א גלענצנדיקער ווערטער-מייסטער! געוואלדיק איז זיין טאלאנט צום באשרייבן א סיטואציע און איר פארפוצן מיט כלערליי מליצות. ווי אלע מאל איז אונזער חשובער מיטארבעטער גערעכט מיט 100% מיט באטאנען, אז סענסאציע און קאנטראווערסיע זיינען דער בענזין, וואס טרייבט די פרעסע. קאנטראווערסיע און סענסאציע מאכן אינטערעסאנט און לעבעדיק אלע צייטשריפטן. גרשון יעקבסאן ע"ה, דער גרינדער און הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל', האט געוואוסט זייער גוט, אז א צייטונג מוז דרוקן קאנטראווערסאלע באריכטן און זיי פארפוצן מיט סענסאציע, כדי די צייטונג זאל זיין א לעבעדיקע און איר טיראזש זאל זיך פארגרעסערן.
רבותי, שטעלט זיך פאר, וויפל מאל א טאג א פרעסטיזשפולע צייטונג ווי ,די ניו-יארק טיימס' זאל דערהאלטן א בריוו, וואס פאנגט זיך אן אזוי: ,הער רעדאקטאר: איר זייט א געוואלדיקער ממזר און אייער צייטונג איז א רינשטאק-בלעטל'. דאס רוב לייענער שרייבט, פארשטייט-זיך, ניט אזוי געמיין און מיאוס און פארשענערט אודאי דאס לשון... אבער דער אונטערטאן איז דער זעלבער. ,הער רעדאקטאר: איר זייט א גרויסער שטינקער און אייער צייטונג שטינקט ווי אן עפוש' איז ניט קיין זעלטענהייט, נאר איז זייער אפט דער סטאנדארד! א דאנק אזעלכע הייסע רעאקציעס פארמאגט א צייטונג א (לעבעדיקע) וועלט מיט לייענער און האט אלזא גאנץ פיין פרנסה! אט-אזוי ציט א צייטונג צו צו זיך לעזער; אט-אזוי פארדינט א טאג-בלאט א שיינע פאר קאפקעס!
פון הוילן פאס
די אלע דערקלערונגען און ,אוקאזן' פון ,דער בעי', ,ייווא', ,דער פארווערטס' און ,די יידישע ליגע' וכדומה, אז יידיש לעבט און בליט זיינען בלויז נאר פוסטע דברים, וואס זיינען אזוי פוסט און לער ווי די מוחות פון די אלע נודניקעס, וואס דרייען די וועלט א ספאדעק מיט אזעלכע נארישע דעקלאראציעס. דער בעסטער ביישפיל ווי געפאלן און באנקראט די יידישע קולטור איז איז פיליפ קוטער פון ,דער בעי'. חבר קוטנער איז א ,קנאקער' און א ,מבין', וואס האלט זיך פאר אזא מין יידישע ,העדא האפער' טראץ דעם, וואס ער קען ניט קיין יידיש. קוטנער האט געהאלטן סוף אפריל אן ,אינטערנאציאנאלע' קאנפערענץ וועגן יידיש אין פיטסבורג. מיר האבן ניט בלויז א חשד, נאר מיר וועלן אויך גיין מיט יעדערן אין געוועט אויף וויפל ער וועט וועלן, אז א העלפט פון די, וואס האבן בייגעוואוינט די ,אינטערנאציאנאלע' קאנפערענץ זיינען געווען לעקטארן, די, וואס האבן געגעבן די סעמינארן, וואס זייער לוין איז געווען אן אומזיסטער אריינטריט.
ווען א רוים-שיף מיט אסטראנויטן לאנדט אויף א טויטן פלאנעט און געפינט א וויסטעניש, וויילן די קאסמאנויטן ניט דארט. די שיף מיט די פארשונגס-רייזנדיקע פליט באלד אפ און זוכט אנדערע פלאנעטן מיט לעבעדיקע ציוויליזאציעס און באשעפענישן. וואס איז דער מוסר-השכל? דער עיקר איז דאס: יידישלאנד איז א מדבר! מיר האבן דאס אויך איינגעזען מיט א פאר וואכן צוריק ביים גרינדן אונזער ,יידישער קולטור-אינסטיטוט'. אונזער באקאנטמאכונג האבן 200,000 מענשן אינטערנעטיש דערהאלטן און דער אינטערעס מיט אזא אנשטאלט איז געווען א נישטיקער. אודאי האבן מיר דערהאלטן א פאר גליקס-וואונשן אבער קיינער האט זיך ניט דערקונדיקט וועגן קיין מיטגלידערשאפט אדער ווי מ'קאן אונז העלפן; דאס זאגט אונז גאר א סך! ניט קיין ענטפער איז אויך אן ענטפער.
מיר זיינען ניט פארקלעמט אין קיין געלט. אזא פראיעקט און אינסטיטוט ווענדט זיך אין מיטגלידער, באזוכער און באנוצער. ס'וואלט געטויגט אויף כפרות, אז מיר זאלן שאפן אן אינסטיטוט מיט אזוי פיל אפטיילונגען און קיינער זאל קיין וויזיט ניט אפשטאטן. אז מיר זאלן דרוקן חודשלעך א רובריק וועגן די קולטור-טעטיקייטן, וואס קומען-פאר מכוח יידיש, וואלט זיך דער קאפ געלייענט ,וואס טוט זיך אויפן בית-עולם?'
די טרויעריקע סיטואציע און געזונט-צושטאנד פון דער יידישער קולטור דערמאנט אונז אין דער אמעריקאנער פאעמע ,מאריס היי-סקול', וואס לייענט זיך אזוי:
Morris High
The world began to change and you asked, "Why?"
That's when you said, "So long!" to Morris High.
דער מוסר-השכל פון ,מאריס הייסקול' איז, אז ווען די וועלט ענדערט זיך אדער אן עפאכע ענדיקט זיך, דארף מען זיך געזעגענען מיט דער סיטואציע און פארויסגיין. הגם אונזער וועלט איז שוין חרוב געווארן, זיינען מיר דאך ניצול געווארן. מיט גרויס האפענונג מארשירן מיר פארויס צוזאמען מיט דער קעגנווארט, כדי צו שאפן א נייע און בעסערע וועלט.
תכלית
אויב מיר טארן ניט ארומריידן די אונטערגאנג-סיבות פון דער יידישער קולטור און פרעסע, קאנען מיר קיינמאל ניט צורעכט מאכן דעם מצב. מיר קאנען זיך ניט דערגרונטעווען צום אמת און דערקלייבן ביז די סאמע ווארצלען, וואו דאס פראבלעם בליט, ווייל די נאראנים אויף דער יידישער גאס האלטן דאס פאר לשון-הרע און נעגאטיוויטעט און ווילן דאס ניט הערן.
פראסט, פשוט און בקיצור
פראסט: קאנטראווערסיע און סענסאציע זיינען די טרייב-קראפט און ברען-שטאף פאר צייטונגען אומעטום!
פשוט: ,דער מאמענט' איז א לעבעדיקע צייטונג מיט א לייענערשאפט, וואס באהאנדלט מאדערנע און היינטצייטיקע טעמעס, ענינים און געשעענישן.
בקיצור: אויב ס'געפעלן אייך נודע מעשהלעך וועגן פושקינס יידישן אפשטאם און דעם מלך-משיח אין ברוקלין לייענט ,דער פארווערטס' און ,דער אלגעמיינער זשורנאל'!
אמן, דינו ותיקו
אמן: ,פעיסבוק' און ,טוויטער' זיינען סאציאלע נעץ-ווערק, וואו די מערהייט מאכט באקאנט אירע נודנע און ווערטלאזע טעטיקייטן.
דינו: אויב די אלע בלאנדזשענדיקע נשמות אין ,פעיסבוק' און ,טוויטער' זיינען בארעכטיקט צו באמבארדירן אן שום אויפהער דעם אינטערנעט מיט באקאנטמאכונגען וועגן זאבאבאנעס*, מעג ,דער מאמענט' אויך פארפלייצן די פסעוודא-רעאליטעט מיט אנאנסן וועגן ווערטפולע, ווערטיקע טעטיקייטן, וואס ווערן פאקטיש בייגעוואוינט פון א היפשער צאל צושויער און פארערער. וואס ס'איז גוט פארן ווייב איז אויך גוט פארן מאנסביל!
ותיקו: עד-סוף-כל-הדורות וועט ,דער מאמענט' פארפלייצן די וועלט מיט טינט!
*זאבאבאנעס איז רוסיש און באדייט נארישקייטן, קלייניקייטן און נישטיקייטן אין איין געזונט, כשר פעקעלע!
בלייבן אן א באבן
פסח איז שוין אויס און פארביי. איצט פארנעמט מען זיך ניט מיט קיין פסחדיקע סדרים, נאר מיטן געוויינלעכן סדר-היום, מיטן וואכעדיקן סדר-היום. ס'איז טאקע א לעבעדיקע, קאכיקע און טומלדיקע וועלט.
די משיחטע האט דערקלערט לעצטנס, אז ביז-וואס-ווען זי וועט ענדלעך קומען, וועט זיך יעדער ייד מוזן אויפפירן ווי משיח און זיך אליין באמיען אויסצומענשלען דעם עולם! אמן, דינו ותיקו. די משיחטע איז ביי דער באבען אין האטעל א ,בחורטע' אויף קעסט, וואס לעבט ווי ראטשילד אין פאריז און טרינקט כשרן שאמפאניער פון באראן הערצאג! וואס פארא א מחיה. ס'איז ממש א טעם גן-עדן אויפן עולם-השקר.
ס'וועט קומען א צייט, ווען די משיחטע וועט רייטן אויף איר ווייס אייזעלע און אויסלייזן די וועלט פון אלע יסורים און דער עולם וועט מגולגל ווערן פונעם עולם-השקר אינעם עולם-הכשר! ביז אזא צייט זיצט די משיחטע ווי א פיינשמעקערקע הארט ביי דער באבען און באבניק אין האטעל-סאלאן און כראמטשקעט מיט די פיינסטע פאסמאצקעס און מאכלים.
ווי אלע מאל בלייבט די וועלט אן א משיח און מיר בלייבן אן א באבען!
________________________________________________________________
,וועסט מיך ליב האבן אין סעפטעמבער, ווי דו האסט מיך ליב אין מאי?' זינגט זיך דאס ליד, וואס דזשימי וואלקער, א ניו-יארקער בירגערמייסטער, האט פארפאסט אין די 20ער יארן. ס'איז שוין מאי און די צפון-העלפט פון דער וועלט פאסמאקעוועט זיך מיטן פרילינג, דער ווידערגעבורטס-סעזאן. מיר באגריסן דעם פרילינג מיט גרויס פארגעניגן!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
שוין אוועק זיינען די גרויע, קאלטע הימלען זיינען צוזאמען מיט דער ווינטערדיקער מרה-שחורה. די מעשה דערציילט זיך ווייטער, דאס רעדל דרייט זיך און די צייט פארגייט ווי שטענדיק. דאס לעבן איז איין וואונדערשיינע, סופלאזע מעשה, צוזאמענגעשטעלט פון אן אלטוועלט מיט מעשהלעך. דער סוזשעט פון א מעשה איז גארניט וויכטיק, נאר דער אופן ווי אזוי מ'דערציילט זי! דער מייסטער דארף פארזיסן, פארשמאלצן און פארפוצן די געשיכטע, כדי זי זאל זיין אינטערעסאנט, פונקט ווי מ'דארף טאן מיטן אייגענעם לעבן, אויב מ'וויל לעבן ווי אן ארטיסט מיט כונה.
אין 19טן יארהונדערט זיינען שרייבער ווי מארק טוועין און טשארלס דיקענס געצאלט געווארן א גראשן פאר יעדן ווארט. אזעלכע פען-מייסטער האבן פארזיסט, פארשמאלצט און פארלענגערט זייערע דערציילונגען און ראמאנען מיט כלערליי געשמאקע מליצות און נאונסן, אום צו באקומען א גרעסערן לוין. דיקענס און טוועין האבן געוואוסט, אז ס'איז ניט וויכטיק, וואס מ'שרייבט, נאר ווי אזוי מ'שרייבט, ווי אזוי מ'פוצט-אויס די מעשה מיט טשיקאווע פיטשעווקעס און מליצות. אזוינע מייסטערהאפטע שריפטשטעלער האבן געוואוסט, ווי אזוי צו פארוואנדלען א בלאסע משעה אין אן אויפהייטערנדיקער דערציילונג!
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
,דער מאמענט' איז אן אינטערנאציאנאלע צייטונג. יידן ווי אויך א היפשע צאל גויים אין אלע טיילן וועלט לייענען אונזער צייטשריפט, וואס זיי האלטן פאר דער אמתער סחורה און פארן אויבערשטן פון שטויסל! אויף דער ערשטער זייט האבן מיר געשאפן אין דעצעמבער א נייעס-סעקציע, פון וועלכער אונזער לייענערשאפט געניסט זייער.
הערט א מעשה, וואס איז געשען טאקע מיט ממתקים! אין יאר 2013 פאראן אזעלכע וואס ווילן זיין יידישע שרייבער. מיר באגריסן און באערן איינעם אזא מענש: רות מערפי, א יידישע טאכטער פון מארילאנד, וואס לעבט איצט אין טעקסאס צוזאמען מיט איר מאן אין א פארווארפן שטעטל. די דאזיקע בריה ווינשט זיך צו זיין א יידישע שרייבערין און שטודירט ווי א מזיק! העט אונטן אויף דער ערשטער זייט אין דער אפטיילונג ,קריטיק' קאן מען לייענען די פארזעצונג פון איר העכסט-אינטערעסאנטן רעפעראט ,פארוואס גארדין?'
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אן אלטמאדישער טרוים ווערט מקוים! ,דער יידישער קולטור-אינסטיטוט', א נייע פונדאציע צום פרעזערווירן די ידיישע קולטור און שפראך, איז געווען געגרינדעט אין מערץ אונטער דער פאן פון ,דער מאמענט'.
ס'וועט שוין באלד פארקומען אונזער גראנדיעזע אויפנאמע מיט א שאמפאניער-שטונדע, כדי באקאנט צו מאכן און פייערן די גרינדונג פון דער אינסטיטוציע, וואס אירע טעטיקייטן וועלן זיין עכט-יידישלעך און פארקומען אין גאנצן מיט יידיש!
לאמיר איצט זען, צי ס'עקזיסטירט אן אינטערעס מיט אזא אנשטאלט און וויפל בהלנים וועלן בייוואוינען די פייערלעכע אויפנאמע אין ניו-יארק. שיקט אונז אייערע אנפראגעס און רעזערוואציעס אויף yiddishmoment@yiddishmoment.com.
אונזערע חשובע כלל- און קולטור-טוער צוזאמען מיט עטלעכע בעלי-צדקה האבן בדעה איינצוקויפן אין מאנהאטן א געביידע מיט א ביורא, סאלאן, צושויער-זאל/טעאטער, ביבליאטעק, ביכער-געוועלב, רעסטאראן און האטעל-צימערן. די שטרעבונג פון דער פונדאציע איז ווידער אויפצולעבן די יידישע קולטור מיט כלערליי לעקציעס, סעמינארן, ליטעראטור- און טאנץ-אוונטן, פארשטעלונגען וכדומה.
דאס איז סיי אן איינציקארטיקע סיי א גרויסארטיקע געלעגנהייט אויפצוטאן פיתם און רעמסס! די דאזיקע אנשטאלט וועט דינען אלס שעפערישקייטס-ארענע פאר אלעמען, פאר יעדערן, וואס איז פארליבט אין דער יידישער שפראך און קולטור.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
א ניימאדישע מערדעריי ווערט צעזייט און צעשפרייט, פארפלאנצט און פארשפרייט אין אמעריקע. פון דעם, וואס אנדערע לענדער ליידן שוין יארנלאנג, ליידט איצט די פאראייניקטע שטאטן: טעראריזם. די איסלאמיסטן און זשיהאדיסטן באהאלטן זיך אין אמעריקע און ווארטן... און ווארטן, כדי צו פארבלאטיקן, פארבלוטיקן און פארקריפלען אמעריקאנער בירגער, אזוי ווי זיי טוען אין זייערע היימלענדער, וואו זיי דערמארדן לייבלעכע ברידער און שוועסטער. דער זשיהאד ווערט איצט געפירט אויפן אמעריקאנער באדן!
מיר דערמאנען און באערן
דא דערמאנען און באערן מיר דריי מענשן, וואס ארבעטן ווי א מזיק: רות מערפי; דינה דימענט, און פראפעסאר פערנאנדע פעניאלאסע. די דריי פערזאנען זיינען וואוילע לייטן, מענשן פון א גאנץ יאר, וואס מיט זיי איז גוט קוגל צו עסן! זיי צו לאנגע יארן!
רות מערפי איז אן אויסגעצייכנטע פארשערין, וואס ווינשט זיך צו זיין א מומחהטע אין יידישן טעאטער און א יידישע שרייבערין. מיט לונג און לעבער לערנט זיך פרוי מערפי יידיש אלס סטודענטין פון אונזער פרעזידענט ד"ר אוצר נאמאסט. מיר לויבן זי אין הימל אריין און באוואונדערן איר אנטשלאסנקייט און ליבשאפט צו יידיש. אין היינטיקן נומער לייענט אונטן דעם גלענצנדיקן רעפעראט פון אונזער קארעספאנדענטין פון טעקסאס ,פארוואס גארדין?' וועגן דעם פארגעסענעם דראמאטורג יעקב גארדין.
דינה דימענט איז אונזער קארעספאנדענטין אין וואשינגטאן, וואס האראוועט אומדערמידלעך, כדי ,דער מאמענט' זאל בליען און גליען. מיר באוואונדערן די אומדערמידלעכקייט און שארפזין פון אונזער דימענטענער קארעספאנדענטין. ,די פרינצעסין פון וואשינגטאן' איז א לערערין, וואס ארבעט נאך אין א טומלדיקער רעגירונגס-מיטלשול אין א וואשינגטאנער פארשטאט. מיר באזינגען און באערן ניט בלויז איר טאלאנט אלס לערערין, נאר אויך איר פעאיקייט ווי א שרייבערין. פרוי דימענט ארבעט ווי א מזיק אין נאמען פון ,דער מאמענט' און ווערט קיינמאל ניט אויסגעמאטערט. די דימענטענע פרינצעסין פון וואשינגטאן איז א גרויסער פלוס פאר ,דער מאמענט'!
ביי פראפעסאר פעניאלאסע איז די כלה קיינמאל ניט צו שיין; ביי דעם חשובן פארשער דארף מען קיינמאל ניט בלייבן אן א באבען. דער גורל האט געבענטשט ,דער מאמענט', אז ער האט זיך באקענט מיט דעם פיינעם שרייבער, וואס איז דער גרעסטער מומחה אין ,דער דיבוק' אויף דער וועלט. אונזער צייטשריפט און חברה האבן גרויס מזל, וואס פראפעסאר פעניאלאסע האט אונז געפונען אין אינטערנעט און זיך געטיילט מיט אונז מיט זיינע פארשונגען. זיין בוך איז אן אויספירלעך פארשונגס-ווערק. דער חשובער פראפעסאר אין סאציאלאגיע פון קאליפארניע האט אריינגעלייגט א סך מי און צייט, כדי צו פארפאסן אזא בוך. פריינט פעניאלאסע האט זיך פארליבט לאנג צוריק אנסקיס דראמע און ער וויל, אז יעדערער זאל זיך אויך פארליבן אין דער וועלט-בארימטער בינע-פיעסע. דאס איז איין דיבוק, וואס מ'וויל ניט פארטרייבן!
חינוך
וואס איז די נפקא-מינא פון בילדונג און חינוך?
בילדונג איז וועלטלעך און חינוך איז תמיד א יידישער. מכוחן חינוך דארף מען פארשטיין די חינוך-פאזעס לויטן ווארט פרד"ס, וואס איז דער ראשי-תיבות פאר פשט, ראשי-תיבות, דרש און סוד.
א) פשט איז די ערשטע פאזע און איז פשוט - פארגעדענקען פשוטע פרטים.
ב) ראשי-תיבות מיינט צוזאמענשטעלן די אלע איינצלהייטן און פארשטיין דעם אלגעמיינעם תמצית.
ג) דרש איז דרשה, די אייגנטלעכע, אונטערליגנדיקע באדייטונג און דעם מהות פון תנ"ך און כל-התורה (על-רגל-אחד).
ד) סוד איז די געהיימעניש, די נסתרדיקע באדייטונג פונעם לעבן.
אונזער רעדאקציע פליסט-איבער מיט גאונים, וואס קאנען פסקענען כהרף-עין די שווערסטע שאלה. אזוי ווי דער בעל-שם-טוב האט געדרשנט און באטאנט איז דער סוד דאס: ,ס'איז ניט דא קיין שום חילוק צווישן די צוויי וועלטן; דער עולם-האמת און דער עולם-השקר זיינען גאנץ גלייך, אז נאר אונזער פערספעקטיוו ברענגט אונז צום גלויבן, אז די וועלטן זיינען צעטיילט. דער סוד איז, אז די מענשהייט לעבט נאך אין גן-עדן און די אייביקע רגע איז פאר זיך א גן-עדן.
יונג און חסידיש
פון ריבניצע ביז שטעפאנעשט, פון סאנז ביז סאדיגור, פון בעלז ביז גער און פון סאטמאר ביז ליובאוויטש, רבותי!... ,וואו מ'שטייט און וואו מ'גייט, איז יעדער מאמענט פולקום און יעדער פלאץ הייליק! געדענקט אין דער הייליקייט פון יעדן ששונדיקן מאמענט און דאוונט בפרט און לעבט בכלל בשמחה-רבה.
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
אז אלץ איז געווארן קאליע, פארפאלן און מכלה אין גן-עדן, האט מען געדארפט ריידן וועגן משיח! דער גואל-צדק, אונזער טייערע משיחטע חוה בת אברהם, האט אונז אנומלטן דערקלערט, אז א געוואלדיקע חוצפה, באקאנט ווי דער חוצפה-פאקטאר, האט געשפילט גאר א גרויסע ראלע אין מאכן א תל פון גן-עדן. דערצו בושעוועט די חוצפה היינט-צו-טאג אזוי שטארק (און אפשר נאך שטארקער) ווי דעמלט און ווי ווען. די משיחטע ווייסט! ווער איז א גרעסערע מומחטע אין גן-עדן פון דער מלכה-המשיחטע?
די אוראלטע גריכן האבן געוואוסט זייער גוט פון חוצפה, וואס זיי האבן באצייכנט ווי ,הובריס' (א חוצפהדיקע גאוה), וואס פאראורזאכט דעם אונטערגאנג און פונאנדערפאל פון מענשן, געזעלשאפטן, לענדער און וועלטן! די זעלבע מעשה מיטן זעלבן מוסר-השכל חזרט זיך איבער ווידער און אבער אין פארלויף פון דער וועלט-געשיכטע און פון איר לערנט זיך דער מענש, מ'שטיינס געזאגט, אפ גארניט מיט גארניט. דאס איז די סיבה פארוואס דער עולם נויטיקט זיך אין א דערלייזער!
די יידן ווייסן ניט, וואס אדם און חוה האבן אראפגעריסן און געגעסן פון עץ-הדעת. די קריסטן דערקלערן, אז דאס ערשטע פארפאלק האט געגעסן אזא מין אויבס, א פארבאטענע פרוכט. ,די פארבאטענע פרוכט' איז א טערמין, וואס די קריסטן האבן אויסגעטראכט ביים איבערזעצן דעם תנ"ך. א פארבאטענע פרוכט איז ניט קיין יידישער באגריף. עסן פון עץ-הדעת קעגן דעם רצון פונעם רבונו-של-עולם איז א מעטאפאר, וואס באדייט, אז דער מענש האלט, אז ער איז נאך קליגער פון גאט! ווען א מענש גלויבט, אז ער ווייסט מער פון דעם בורא-עולם אנטשטייט, און אין גן-עדן איז טאקע אויפגעקומען, א וועלט מיט יסורים! אדם און חוה האבן זיך אנגעמאכט צרות אויף א פלאץ, וואו ס'האבן ניט עקזיסטירט קיינע צרות! ,הובריס'! אמן, דינו ותיקו!
נזירים, נסתרים און נביאים
נסתרים, נביאים, צדיקים און מקובלים געפינט מען ניט אין ,גוגל' און ,פעיסבוק'! אמן, דינו ותיקו!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
,איצט פארשטיי איך די רעאליטעט, פראפעסאר איינשטיין; דאס אלץ איז אן אילוזיע!' האט דער סטודענט אויסגערופן מיט גרויס עקסטאז און שטאלצקייט.
,איר מיינט, אז דאס איז אן אילאזיע? אז אך און וויי!' האט ד"ר איינשטיין באמערקט. געפאטשט האט ער גלייכצייטיק דעם סטודענט אין פנים און געפרעגט: ,איז דאס אן אילוזיע?'
אן ענדערונג! אלע ווילן אן ענדערונג! צי האבן מיר ניט צרות גענוג? צי איז די היינטיקע לאגע ניט גענוג שלעכט?
ס'איז א קורווישע וועלט
אין ,דער צויבערער פון אז' איז דער צויבערער ניט קיין צויבער-מאכער, נאר אן אפעריסט און אוואנטוריסט! ער איז א קארניוואל-הויכשטאפלער, וואס באווייזט אין דער מעשה, אז די שטותעריי איז אלמעכטיק, ווייל מיט שטותים און בלויז נאר מיט שטותים איבערצייגט ער אמתע צוויי מכשפות, אז ער איז א מעכטיקער צויבערער. סיי די ווייסע כשוף-מאכערין סיי די שווארצע מכשפה גלויבן, אז דער צויבער-מאכער אין דער שמאראגדן-שטאט איז נאך מעכטיקער פון זיי און קאן באשוצן דאראטעע און זי שיקן אהיים.
וואס גרעסער דער ליגן, דאס אלץ שנעלער און גרינגער גלויבט מען אים!
טויטאלאגיע
ניט יעדעס שאנד-הויז איז גלייך! ס'זיינען פאראן עלעגאנטע בארדעלן און, להבדיל, הייזלעך, וואס זיינען געראטן אין א הקדש. אלע קענען די מאדאם און דעם אלפאנס און רופן זיי ביים ערשטן נאמען אבער דער פלוני איז שטענדיק א פלוני, וואס גיט קיינמאל ניט אן זיין אמתן נאמען. די מאדאם אין נפקא-בית האלט אלץ בסוד און דער אלפאנס אין בארדאק האלט אלץ אויך אין געהיים.
איין מומחה האלט אין דער סברא, אז דער פלאטקע-מאכער מאכט א צימעס פון דער סיטואציע; דער צווייטער קענער האט די מיינונג, אז דער קאכלעפל מאכט א וועזן פון דעם מצב, און דער דריטער עקספערט איז ביי דער מיינונג, אז דער בעל-מחלוקת מאכט א ספעציעל פון דער לאגע.
לויט דעם פארשער, נאך דעם אקאדעמיקער און וועדליק יענעם פראפעסאר איז שלום עליכם דער גרעסטער סטיליסט אין דער געשיכטע פון דער יידישער ליטעראטור.
דער בעל-תפיסה האט ארומגעבונדן דעם מערדער דעם נאקן מיט א פעטלע און דער אנדערער טורמע-דירעקטאר האט ארומגענומען דעם מערדער די פעטלע.
איין מענש איז א בהלן צו וויסן און דער אנדערער לייט כאפט זיך צו וויסן.
דער פאליציאנט האט זיך געכאפט צו שפעט, דער פאליציסט האט זיך דערוואוסט שפעטצייטיק און דער דעטעקטיוו האט אויסגעפונען צו עלינו, אז דער פאליציי-שעף איז דער בעל-דבר, וואס איז געווען באגאנגען דעם מארד און האט אים געהאט פארדעקט.
דער שטעקער אין שטעפסל
דא האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס. לייענט ווייטער און האט הנאה, חשובע לייענער!
א דאשקע איז א קלייניקייט לגבי א לינדן-ווארעם (א פליענדיקע שלאנג) און א פיפערנאטער!
געלזוכט איז א לעבער-קראנקהייט און שווינדזוכט איז א לונגען-קראנקהייט. א שווינדזיכטיקער איז א סוכאטניק אין פוילן און טשעכאטאטשניק אין רוסלאנד. סוכאטע און טשעכאטקע זיינען די זשארגאן-ווערטער פאר שווינדזוכט, וואס הייסט טובערקולאז.
זיבן-זאכן זיינען קלייניקייטן און שמאכטעס ווי אויך רעשטקעס, שמאטקעס און טאנדעט. טענדלער (טאנדעטניקעס), שמאטניקעס ווי אויך אנטיק-סוחרים האנדלען מיט אזעלכע סחורות, וואס קאנען זיין טאנדעטנע ווארעס.
לשון-קודש
אזוי ווי די חשובסטע בני-עליה לעבט דער יחיד בעד-כל-הון-דעלמא און זיצט ברומו-של-עולם, מחמת ער פארמאגט דעם ממון-קורח. דער בן-ישראל איז א גרויסער גביר מיט די אוצרות-קורח און איז זיך מסמח אדרבא-ואדרבא און על-אחת-כמה-וכמה מיט אזא גן-עדנדיקער מחיה. דער בר-מזל לעקט די פיגער פון קסף מיט זהב. דער, וואס האט די מאה האט די דעה!
יידיש און יידישלעך
אין היינטיקן נומער שטעלן מיר צו די לייענער א וועלט מיט אויסדרוקן, וואס אנטהאלטן דאס ווארט וועלט.
דער, וואס איז קלוג ווי די וועלט פארפירט ניט קיין וועלטן, גייט-ארויס אין דער וועלט און רעדט קיינמאל ניט אין דער וועלט אריין. אזא מענש ווייסט, ארבעט און שרייט ווי אמאל אויף דעם, וואס די וועלט שטייט. אויף דעם היינטיקן טאג שטייט די וועלט, וואס ליידט פון א וועלט מיט צרות. מיט אזא פערזאן קאכט און קלינגט די וועלט!
אויב מ'זאל שרייבן דעם אויבערשטן פאראגראף מיט אנדערע ווערטער אן דעם ווארט ,וועלט', וואלט ער זיך אפשר געלייענט אזוי:
א חכם שטיפט ניט ווי א מזיק, מאכט זיך באקאנט און רעדט שטענדיק צו דער זאך. אזא לייט ווייסט, וואס ס'טרייבט די וועלט און האראוועט מיט לונג און לעבער (מיט אלע כוחות) און יאמערט אמאל מיט קולי-קולות. דער היינטיקער טאג אנטשיידט דעם גורל, די צוקונפט פון דעם עולם, וואס ליידט פון א שלל מיט פראבלעמען. אזא פערזאן איז גאר א בארימטע פערזענלעכקייט, פון וועלכער מ'מאכט א צימעס.
,אויף געלט שטייט די וועלט' באדייט, אז די וועלט איז פארליבט אין געלט, וואס ברענגט דערצו, אז דער ערד-קוגל זאל זיך דרייען!
ד"ר פישביינס נקמה
ד"ר פישביין איז ניט בלויז א געוואלדיקער בעל-נקמה, נאר ער איז אויך א גלענצנדיקער ווערטער-מייסטער! געוואלדיק איז זיין טאלאנט צום באשרייבן א סיטואציע און איר פארפוצן מיט כלערליי מליצות. ווי אלע מאל איז אונזער חשובער מיטארבעטער גערעכט מיט 100% מיט באטאנען, אז סענסאציע און קאנטראווערסיע זיינען דער בענזין, וואס טרייבט די פרעסע. קאנטראווערסיע און סענסאציע מאכן אינטערעסאנט און לעבעדיק אלע צייטשריפטן. גרשון יעקבסאן ע"ה, דער גרינדער און הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל', האט געוואוסט זייער גוט, אז א צייטונג מוז דרוקן קאנטראווערסאלע באריכטן און זיי פארפוצן מיט סענסאציע, כדי די צייטונג זאל זיין א לעבעדיקע און איר טיראזש זאל זיך פארגרעסערן.
רבותי, שטעלט זיך פאר, וויפל מאל א טאג א פרעסטיזשפולע צייטונג ווי ,די ניו-יארק טיימס' זאל דערהאלטן א בריוו, וואס פאנגט זיך אן אזוי: ,הער רעדאקטאר: איר זייט א געוואלדיקער ממזר און אייער צייטונג איז א רינשטאק-בלעטל'. דאס רוב לייענער שרייבט, פארשטייט-זיך, ניט אזוי געמיין און מיאוס און פארשענערט אודאי דאס לשון... אבער דער אונטערטאן איז דער זעלבער. ,הער רעדאקטאר: איר זייט א גרויסער שטינקער און אייער צייטונג שטינקט ווי אן עפוש' איז ניט קיין זעלטענהייט, נאר איז זייער אפט דער סטאנדארד! א דאנק אזעלכע הייסע רעאקציעס פארמאגט א צייטונג א (לעבעדיקע) וועלט מיט לייענער און האט אלזא גאנץ פיין פרנסה! אט-אזוי ציט א צייטונג צו צו זיך לעזער; אט-אזוי פארדינט א טאג-בלאט א שיינע פאר קאפקעס!
פון הוילן פאס
די אלע דערקלערונגען און ,אוקאזן' פון ,דער בעי', ,ייווא', ,דער פארווערטס' און ,די יידישע ליגע' וכדומה, אז יידיש לעבט און בליט זיינען בלויז נאר פוסטע דברים, וואס זיינען אזוי פוסט און לער ווי די מוחות פון די אלע נודניקעס, וואס דרייען די וועלט א ספאדעק מיט אזעלכע נארישע דעקלאראציעס. דער בעסטער ביישפיל ווי געפאלן און באנקראט די יידישע קולטור איז איז פיליפ קוטער פון ,דער בעי'. חבר קוטנער איז א ,קנאקער' און א ,מבין', וואס האלט זיך פאר אזא מין יידישע ,העדא האפער' טראץ דעם, וואס ער קען ניט קיין יידיש. קוטנער האט געהאלטן סוף אפריל אן ,אינטערנאציאנאלע' קאנפערענץ וועגן יידיש אין פיטסבורג. מיר האבן ניט בלויז א חשד, נאר מיר וועלן אויך גיין מיט יעדערן אין געוועט אויף וויפל ער וועט וועלן, אז א העלפט פון די, וואס האבן בייגעוואוינט די ,אינטערנאציאנאלע' קאנפערענץ זיינען געווען לעקטארן, די, וואס האבן געגעבן די סעמינארן, וואס זייער לוין איז געווען אן אומזיסטער אריינטריט.
ווען א רוים-שיף מיט אסטראנויטן לאנדט אויף א טויטן פלאנעט און געפינט א וויסטעניש, וויילן די קאסמאנויטן ניט דארט. די שיף מיט די פארשונגס-רייזנדיקע פליט באלד אפ און זוכט אנדערע פלאנעטן מיט לעבעדיקע ציוויליזאציעס און באשעפענישן. וואס איז דער מוסר-השכל? דער עיקר איז דאס: יידישלאנד איז א מדבר! מיר האבן דאס אויך איינגעזען מיט א פאר וואכן צוריק ביים גרינדן אונזער ,יידישער קולטור-אינסטיטוט'. אונזער באקאנטמאכונג האבן 200,000 מענשן אינטערנעטיש דערהאלטן און דער אינטערעס מיט אזא אנשטאלט איז געווען א נישטיקער. אודאי האבן מיר דערהאלטן א פאר גליקס-וואונשן אבער קיינער האט זיך ניט דערקונדיקט וועגן קיין מיטגלידערשאפט אדער ווי מ'קאן אונז העלפן; דאס זאגט אונז גאר א סך! ניט קיין ענטפער איז אויך אן ענטפער.
מיר זיינען ניט פארקלעמט אין קיין געלט. אזא פראיעקט און אינסטיטוט ווענדט זיך אין מיטגלידער, באזוכער און באנוצער. ס'וואלט געטויגט אויף כפרות, אז מיר זאלן שאפן אן אינסטיטוט מיט אזוי פיל אפטיילונגען און קיינער זאל קיין וויזיט ניט אפשטאטן. אז מיר זאלן דרוקן חודשלעך א רובריק וועגן די קולטור-טעטיקייטן, וואס קומען-פאר מכוח יידיש, וואלט זיך דער קאפ געלייענט ,וואס טוט זיך אויפן בית-עולם?'
די טרויעריקע סיטואציע און געזונט-צושטאנד פון דער יידישער קולטור דערמאנט אונז אין דער אמעריקאנער פאעמע ,מאריס היי-סקול', וואס לייענט זיך אזוי:
Morris High
The world began to change and you asked, "Why?"
That's when you said, "So long!" to Morris High.
דער מוסר-השכל פון ,מאריס הייסקול' איז, אז ווען די וועלט ענדערט זיך אדער אן עפאכע ענדיקט זיך, דארף מען זיך געזעגענען מיט דער סיטואציע און פארויסגיין. הגם אונזער וועלט איז שוין חרוב געווארן, זיינען מיר דאך ניצול געווארן. מיט גרויס האפענונג מארשירן מיר פארויס צוזאמען מיט דער קעגנווארט, כדי צו שאפן א נייע און בעסערע וועלט.
תכלית
אויב מיר טארן ניט ארומריידן די אונטערגאנג-סיבות פון דער יידישער קולטור און פרעסע, קאנען מיר קיינמאל ניט צורעכט מאכן דעם מצב. מיר קאנען זיך ניט דערגרונטעווען צום אמת און דערקלייבן ביז די סאמע ווארצלען, וואו דאס פראבלעם בליט, ווייל די נאראנים אויף דער יידישער גאס האלטן דאס פאר לשון-הרע און נעגאטיוויטעט און ווילן דאס ניט הערן.
פראסט, פשוט און בקיצור
פראסט: קאנטראווערסיע און סענסאציע זיינען די טרייב-קראפט און ברען-שטאף פאר צייטונגען אומעטום!
פשוט: ,דער מאמענט' איז א לעבעדיקע צייטונג מיט א לייענערשאפט, וואס באהאנדלט מאדערנע און היינטצייטיקע טעמעס, ענינים און געשעענישן.
בקיצור: אויב ס'געפעלן אייך נודע מעשהלעך וועגן פושקינס יידישן אפשטאם און דעם מלך-משיח אין ברוקלין לייענט ,דער פארווערטס' און ,דער אלגעמיינער זשורנאל'!
אמן, דינו ותיקו
אמן: ,פעיסבוק' און ,טוויטער' זיינען סאציאלע נעץ-ווערק, וואו די מערהייט מאכט באקאנט אירע נודנע און ווערטלאזע טעטיקייטן.
דינו: אויב די אלע בלאנדזשענדיקע נשמות אין ,פעיסבוק' און ,טוויטער' זיינען בארעכטיקט צו באמבארדירן אן שום אויפהער דעם אינטערנעט מיט באקאנטמאכונגען וועגן זאבאבאנעס*, מעג ,דער מאמענט' אויך פארפלייצן די פסעוודא-רעאליטעט מיט אנאנסן וועגן ווערטפולע, ווערטיקע טעטיקייטן, וואס ווערן פאקטיש בייגעוואוינט פון א היפשער צאל צושויער און פארערער. וואס ס'איז גוט פארן ווייב איז אויך גוט פארן מאנסביל!
ותיקו: עד-סוף-כל-הדורות וועט ,דער מאמענט' פארפלייצן די וועלט מיט טינט!
*זאבאבאנעס איז רוסיש און באדייט נארישקייטן, קלייניקייטן און נישטיקייטן אין איין געזונט, כשר פעקעלע!
בלייבן אן א באבן
פסח איז שוין אויס און פארביי. איצט פארנעמט מען זיך ניט מיט קיין פסחדיקע סדרים, נאר מיטן געוויינלעכן סדר-היום, מיטן וואכעדיקן סדר-היום. ס'איז טאקע א לעבעדיקע, קאכיקע און טומלדיקע וועלט.
די משיחטע האט דערקלערט לעצטנס, אז ביז-וואס-ווען זי וועט ענדלעך קומען, וועט זיך יעדער ייד מוזן אויפפירן ווי משיח און זיך אליין באמיען אויסצומענשלען דעם עולם! אמן, דינו ותיקו. די משיחטע איז ביי דער באבען אין האטעל א ,בחורטע' אויף קעסט, וואס לעבט ווי ראטשילד אין פאריז און טרינקט כשרן שאמפאניער פון באראן הערצאג! וואס פארא א מחיה. ס'איז ממש א טעם גן-עדן אויפן עולם-השקר.
ס'וועט קומען א צייט, ווען די משיחטע וועט רייטן אויף איר ווייס אייזעלע און אויסלייזן די וועלט פון אלע יסורים און דער עולם וועט מגולגל ווערן פונעם עולם-השקר אינעם עולם-הכשר! ביז אזא צייט זיצט די משיחטע ווי א פיינשמעקערקע הארט ביי דער באבען און באבניק אין האטעל-סאלאן און כראמטשקעט מיט די פיינסטע פאסמאצקעס און מאכלים.
ווי אלע מאל בלייבט די וועלט אן א משיח און מיר בלייבן אן א באבען!
________________________________________________________________
$75 פאר א שעה
פריוואט-שטונדן
פון היימישע יידיש-ריידנדיקע פון דער אלטער היים,
פון יידן, וואס קאנען דערקלערן די יידישע גראמאטיק אויף א היימישן יידיש.
לערנט זיך אויס ווי צו לייענען, שרייבן און ריידן פון אמתע לערער און גראמאטיקער!
כדי צו באשטעלן א לעקציע, שרייבט אונז אויף yiddishmoment@yiddishmoment.com
_______________________________________________________________
פריוואט-שטונדן
פון היימישע יידיש-ריידנדיקע פון דער אלטער היים,
פון יידן, וואס קאנען דערקלערן די יידישע גראמאטיק אויף א היימישן יידיש.
לערנט זיך אויס ווי צו לייענען, שרייבן און ריידן פון אמתע לערער און גראמאטיקער!
כדי צו באשטעלן א לעקציע, שרייבט אונז אויף yiddishmoment@yiddishmoment.com
_______________________________________________________________
FLORIDA KOSHER VILLAS
א גן-עדן פאר פרומע יידן אין נארט-מיאמי-ביטש!
נארט-מיאמי איז די בעסטע וואקאציע-געגנט
פאר היימישע, פרומע יידן אין גאנץ פלארידע.
אן אייגענע וואקאציע-שטוב
אין דרום-פלארידע!
חשובע בעל-הבתים, שומרי תורה ומצוות,
דינגען אייך אויס א גאנץ יאר שיינע ווילאס.
א וואקאציע-פלאץ נאר פאר פרומע פאמיליעס און היימישע מענשן.
יעדע וואוינונג האט א שווים-באסיין מיט א כשערער מחיצה.
יעדעס שטוב איז גלאט כשר, עלעגאנט מעבלירט
מיט גענוג פלאץ פאר גרויסע משפחות.
www.floridakoshervillas.com
305.650.8830
נארט-מיאמי איז א פרומע געגנט, וואס פליסט-איבער מיט:
גלאט-כשרע רעסטאראנען, סופערמארקעטן
און געשעפטן מיט כלערליי כשרע ארטיקלען און פראדוקטן.
וואס נאר ס'גלוסט א פרומען ייד דאס הארץ, איז עס פאראן אין נארט-מיאמי!
________________________________________________________________
שרייבט אונז מיט אייערע באמערקונגען
yiddishmoment@yiddishmoment.com
דרוקט אייער רעקלאמע דא אין אונזער צייטונג!
וועגן אינפארמאציע בנוגע רעקלאמעס שיקט אונז אן ע-בריוו אויף
yiddishmoment@yiddishmoment.com
אכטונג: בנימין עקלשטיין, רעדאקציע-סעקרעטאר
שענקט ,דער מאמענט' א מתנה!
צום פאראייביקן די יידישע פרעסע און קולטור
,דער מאמענט' שענקט אייך יעדע וואך א מתנה: מ'לייענט בחנם אונזער זשורנאל. מ'דארף אים ניט אויסשרייבן, זיך ניט איינשרייבן, ניט אנשליסן און ניט פארשרייבן. פאראייביקט די יידישע פרעסע און קולטור דורך שענקען ,דער מאמענט' א מתנה מיטן ביישטייערונגס-קנעפל. דאס איז אייער ,מאמענט'!
________________________________________________________________
ארבעטס-שטעלע
רעדאקציע-סעקרעטאר
מיר זוכן א יונגן מענש, וואס קאן זיין א קארעקטאר, זעצער און נעץ-מייסטער.
איר דארפט קענען יידיש אזוי גוט אדער נאך בעסער
פונעם לשון פון דער מדינה, וואו איר לעבט.
די, וואס ווילן זיך אנבאטן צו דער שטעלע,
שיקט אין רעדאקציע א באגריסונגס-בריוו צוזאמען מיט אייער רעזומע.
yiddishmoment@yiddishmoment.com
אכטונג: בנימין עקלשטיין, רעדאקציע-סעקרעטאר
________________________________________________________________
רעדאקציע-סעקרעטאר
מיר זוכן א יונגן מענש, וואס קאן זיין א קארעקטאר, זעצער און נעץ-מייסטער.
איר דארפט קענען יידיש אזוי גוט אדער נאך בעסער
פונעם לשון פון דער מדינה, וואו איר לעבט.
די, וואס ווילן זיך אנבאטן צו דער שטעלע,
שיקט אין רעדאקציע א באגריסונגס-בריוו צוזאמען מיט אייער רעזומע.
yiddishmoment@yiddishmoment.com
אכטונג: בנימין עקלשטיין, רעדאקציע-סעקרעטאר
________________________________________________________________
טעאטער
,דער דיבוק'
דאס שענסטע איידלשטיין אין דער קרוין פון יידישן טעאטער
פערנאנדע פעניאלאסע (קארעספאנדענט, קאליפארניע)
,דער דיבוק' פון ש. אנסקי (1863-1920) איז די שענסטע בינע-פיעסע אין דער יידישער טעאטער-געשיכטע. אנסקי, שרייבער, עטנאגראף און אקטיוויסט, האט פארפאסט די באליבטסטע, באקאנטסטע און צום עפסטנס-געשטעלטע און איבערגעזעצטע יידישע דראמע. די פיעסע איז צום ערשטן מאל אויפגעפירט געווארן אין 1920 פון ,די ווילנער טרופע' אין ווארשע און אויף העברעאיש אין 1922 דורך ,הבימה' אין מאסקווע. דערנאך איז די דראמע אויפגעפירט געווארן טויזנטער מאל אויף צענדליקער שפראכן אין פילערליי ווידערגאבעס, מוזיקאלישע און טאנץ-פיעסעס, טעלעוויזיע-דראמעס, קינא-פילמען אא"וו. אט-די וואונדערשיינע פיעסע ווערט נאך ביזן היינטיקן טאג געשטעלט אין טעאטערן אין אלע טיילן וועלט.
די מעשה קומט-פאר ארום 1860 אין חסידישן שטעטל בריניץ אין פוילן. דאס איז א טעאטראלישע באארבעטונג פון דער אלטער מעשה פון צוויי ליבהאבער, וואס ווילן חתונה האבן, נאר זייערע עלטערן הינדערן זיי צו טאן אזוינס, אפשר צוליב פאראורטייל, טאמער מחמת אייגננוץ, וואס ברענגט דערצו, אז ביידע ליבהאבער זאלן שטארבן. דער בחור חנון קומט-אום פון א צעבראכן הארץ און אסקעטיזם, אזא מין לאנגזאמער זעלבסטמארד, ווען ער דערווייסט זיך, אז א גביר האט באצאלט שידוך-געלט, כדי זיין זון זאל הייראטן זיין געליבטע לאה. גלייך איידער מ'שטעלט איר א חופה, קומט חנונס נשמה צוריק פון יענער וועלט און שפרינגט-אריין צו לאה'ן אין גוף. לאה נעמט ריידן מיט חנונס שטימע. א דיבוק זיצט אין לאה'ן! די הארץ-רייסנדיקסטע סצענעס זיינען די מיטן רבי'ן עזריאל, וואס באמיט זיך צו פארטרייבן דעם דיבוק. אזא ארומשפרינגען אהין און צוריק פון איין וועלט ביז דער אנדערער האט געבוירן דעם ערשטן נאמען פון דער פיעסע ,צווישן צוויי וועלטן'.
אנסקיס מייסטער-ווערק איז א שוי-פענסטער פול מיטן יידישן פאלקלאר, וואס איז דורכגעווייקט מיט קבלהדיקע מאטיפן. אין דער פיעסע זיינען דא מעשיות מיט צדיקים, א פראצעס צווישן א טויטן און א לעבעדיקן מענש, רעטזעלהאפטע גלייכענישן, בעטלער, וואס טאנצן ווילד מיט דער כלה און נאך מער אויסטערלישע סצענעס. אין דער שווערמוטיקער דראמע געפינט מען ניט קיין הומאר. די דאזיקע פיעסע האט טאנצט שוין העכער 40 יאר אום ביי מיר אין גייסט. שולמית רן האט געזאגט די זעלבע זאך; אלס קינד אין ישראל האט זי געזען די דראמע, וואס איז אומגעגאנגען העכער 40 יאר ביי איר אין רוח, ביז זי האט קאמפאנירט אן אפערעטישע באארבעטונג פון ,דער דיבוק'. כמעט יעדער צושויער, וואס זעט די דאזיקע דראמע ווערט פארכאפט מיט איר. אין א סך ביבליאטעקן איבער דער וועלט איז פאראן דער ליברעטא אדער א לאזאר-דיסק פון ,דער דיבוק'. אויב מ'שטעלט ,דער דיבוק' אין אייער שטאט, פארפעלט זי ניט צו זען.
דעם גאנצן פילם ,דער דיבוק' קאן מען זען אין ,יו-טוב'
https://www.youtube.com/watch?v=lW8Z6ELK3-E 1
זעט דאס אינטערנעט-בלאט פון פערנאנדא פעניאלאסע אויף
https://www.facebook.com/pages/Tsiterboym-Books-Publishers-of-Yiddish-Theatre/608966492462524
________________________________________________________________
די מעשה קומט-פאר ארום 1860 אין חסידישן שטעטל בריניץ אין פוילן. דאס איז א טעאטראלישע באארבעטונג פון דער אלטער מעשה פון צוויי ליבהאבער, וואס ווילן חתונה האבן, נאר זייערע עלטערן הינדערן זיי צו טאן אזוינס, אפשר צוליב פאראורטייל, טאמער מחמת אייגננוץ, וואס ברענגט דערצו, אז ביידע ליבהאבער זאלן שטארבן. דער בחור חנון קומט-אום פון א צעבראכן הארץ און אסקעטיזם, אזא מין לאנגזאמער זעלבסטמארד, ווען ער דערווייסט זיך, אז א גביר האט באצאלט שידוך-געלט, כדי זיין זון זאל הייראטן זיין געליבטע לאה. גלייך איידער מ'שטעלט איר א חופה, קומט חנונס נשמה צוריק פון יענער וועלט און שפרינגט-אריין צו לאה'ן אין גוף. לאה נעמט ריידן מיט חנונס שטימע. א דיבוק זיצט אין לאה'ן! די הארץ-רייסנדיקסטע סצענעס זיינען די מיטן רבי'ן עזריאל, וואס באמיט זיך צו פארטרייבן דעם דיבוק. אזא ארומשפרינגען אהין און צוריק פון איין וועלט ביז דער אנדערער האט געבוירן דעם ערשטן נאמען פון דער פיעסע ,צווישן צוויי וועלטן'.
אנסקיס מייסטער-ווערק איז א שוי-פענסטער פול מיטן יידישן פאלקלאר, וואס איז דורכגעווייקט מיט קבלהדיקע מאטיפן. אין דער פיעסע זיינען דא מעשיות מיט צדיקים, א פראצעס צווישן א טויטן און א לעבעדיקן מענש, רעטזעלהאפטע גלייכענישן, בעטלער, וואס טאנצן ווילד מיט דער כלה און נאך מער אויסטערלישע סצענעס. אין דער שווערמוטיקער דראמע געפינט מען ניט קיין הומאר. די דאזיקע פיעסע האט טאנצט שוין העכער 40 יאר אום ביי מיר אין גייסט. שולמית רן האט געזאגט די זעלבע זאך; אלס קינד אין ישראל האט זי געזען די דראמע, וואס איז אומגעגאנגען העכער 40 יאר ביי איר אין רוח, ביז זי האט קאמפאנירט אן אפערעטישע באארבעטונג פון ,דער דיבוק'. כמעט יעדער צושויער, וואס זעט די דאזיקע דראמע ווערט פארכאפט מיט איר. אין א סך ביבליאטעקן איבער דער וועלט איז פאראן דער ליברעטא אדער א לאזאר-דיסק פון ,דער דיבוק'. אויב מ'שטעלט ,דער דיבוק' אין אייער שטאט, פארפעלט זי ניט צו זען.
דעם גאנצן פילם ,דער דיבוק' קאן מען זען אין ,יו-טוב'
https://www.youtube.com/watch?v=lW8Z6ELK3-E 1
זעט דאס אינטערנעט-בלאט פון פערנאנדא פעניאלאסע אויף
https://www.facebook.com/pages/Tsiterboym-Books-Publishers-of-Yiddish-Theatre/608966492462524
________________________________________________________________
רעצענזיע
,דער דיבוק'
א גלענצנדיק פארשונגס-ווערק פון ד"ר פערנאנדע פעניאלאסע
דינה דימענט (קארעספאנדענטין, וואשינגטאן)
ווען מ'בעט מיך רעצענזירן א בוך, באזונדערש פון אן אומבאקאנטן מחבר, גאנץ אפט ענדער איך מיינע דערווארטונגען, כדי כ'זאל ניט אנטוישט ווערן. אז אונזער פרעזידענט, גרינדער און ארויסגעבער ד"ר אוצר נאמאסט האט פארגעשלאגן, אז כ'זאל לייענען ,דער דיבוק', האב איך, ווי אלע אמאל, בין איך געווען איינפארשטאנען צו טאן אזוינס. כ'האב זיך געוואקלט צו לייענען אזא פארשונגס-ווערק, שרעקנדיק זיך, אז דאס בוך וועט אפשר זיין א געוואלדיק שלאף-מיטל. אין גאנצן אומגערעכט בין איך געווען! דאס דאזיקע בוך איז א מייסטערהאפט פארשונגס-ווערק, וואס כ'האב ניט געקאנט אויפהערן לעזן! דאס דאזיקע בוך איז א פראטא-טיפ און א גלענצדיקער ביישפיל פון דעם, וואס א פארשונגס-ווערק זאל און דארף זיין, ווען מ'שרייבט פארן דורכשניטלעכן מענש.
ד"ר פערנאנדע פעניאלאסע האט געפארשט א קלאסישע בינע-פיעסע און געשאנקען זיין ווערק אן אייגענעם לעבנס-לוסט. סיי פאר די, וואס קענען סיי פאר די, וואס קענען ניט ,דער דיבוק', איז דאס א ליבעס-געשיכטע, וואס האט געשפילט גאר א גרויסע ראלע אין פארמירן דאס יידישע טעאטער.
דער בעסטער און געשמאקסטער טייל פון דער דאזיקער ליבעס-מעשה איז אפשר, אז ד"ר פעניאלאסע וויל, אז זיינע לייענער זאלן ליב האבן ,דער דיבוק', מיט דער זעלבער ליבשאפט, וואס ער האט צו אים. דער פראפעסאר פארזיכערט, אז די לייענער זאלן פארמאגן די נויטווענדיקע אינפארמאציע מיט אלע פיטשעווקעס, כדי זיי זאלן זיך פארליבן אין דער מעשה אזוי ווי ער האט זיך פארליבט לאנג צוריק אין איר.
כ'האב צוערשט געמיינט, אז כ'האב פארשטאנען זייער גוט אנסקיס דראמע. צום צער איז מיין חינוך זייער אן ארעמער און גאר אין גיכן האב איך איינגעזען, אז כ'האב פארפעלט צו באנעמען פיל נואנסן און פרטים. דאס איז שוין מער ניט אמת! נאך לייענען דאס פארשונגס-בוך פון ד"ר פעניאלאסע, פארשטיי איך יעדע איינצלהייט און אנדייטונג; אזא פארשטענדעניש איז נויטווענדיק, בכדי הויכצושעצן אזא מייסטער-ווערק. ווידער און אבער שטעלט פראפעסאר פעניאלאסע צו די לייענער נייע און ווייטערדיקע פיטשעווקעס, אום זיי זאלן זיך גריבלען נאך טיפער אין דער מעשה.
אזוי ווי ד"ר פעניאלאסע האט געוואלט, האב איך זיך אויך פארליבט אין ,דער דיבוק'. כ'בין פארקאכט אין דער קבלהדיקער מעשה א דאנק דעם חשובן פראפעסאר און וואונדערבארער פארשער פון קאליפארניע. שוין פיר מאל האב איך געזען דעם גאנצן פילם פון די 30ער יארן, פארלאזנדיק זיך אויף די פרטימרייכע, אויספירלעכע כאראקטער-שילדערונגען פון דעם פארשער, כדי צו פארשטיין די עפאכע, צייט-גייסט און לאקאל פון דער בינע-פיעסע. כ'האב געשטרעבט אויך צו באנעמען, ווי אזוי ,דער דיבוק' האט באאיינפלוסט און געענדערט אנסקיס לעבן. דער מחבר פון דעם פארשונגס-ווערק ווייסט, אז וואס מער אינפארמאציע דער אויטאר שטעלט-צו דעם לייענער, אלץ גרינגער ווערט אים צו לייענען די מעשה און אלץ גרעסער ווערט די הנאה, וואס ער האט. אן צו לעזן פעניאלאסעס בוך וואלט איך קיינמאל ניט גענאסן און פארשטאנען די רייכקייט פון דער לעגענגארער דראמע.
דאס דאזיקע בוך פארקערפערט אין זיך, וואס יעדער שרייבער שטרעבט צו דערגרייכן: קלארקייט; רייכקייט, און הנאה. ס'זיינען שוין פארפאסט געווארן א סך ביכער וועגן ,דער דיבוק'. אזעלכע ווערק ווערן בלאס, ווען מ'פארגלייכט זיי מיט פעניאלאסעס גלענצנדיק און פשוט פארשונגס-בוך, וואס אפילו דער פשוטסטער מענש קאן לייענען הן מיט גרויס גרינגקייט הן מיט גרויס פארגעניגן. דאס מייסטער-ווערק איז פריינטלעך פארן לייענער און פירט אים אריין אין אן אלטמאדישער, פארגעסענער וועלט, פארוואקסן מיט שימל און באדעקט מיט פאוויטיניעס*. דאס איז א וועלט, אפשער א וויספע**, וואס איז אומבאקאנט און מאדנע די היינטיקע לייענער. בראווא, ד"ר פעניאלאסע, פאר אזא וואונדערשיינער עקסקורסיע אין דער פארגאנגענהייט.
*שפינוועבס
**אינזעלע
________________________________________________________________
ד"ר פערנאנדע פעניאלאסע האט געפארשט א קלאסישע בינע-פיעסע און געשאנקען זיין ווערק אן אייגענעם לעבנס-לוסט. סיי פאר די, וואס קענען סיי פאר די, וואס קענען ניט ,דער דיבוק', איז דאס א ליבעס-געשיכטע, וואס האט געשפילט גאר א גרויסע ראלע אין פארמירן דאס יידישע טעאטער.
דער בעסטער און געשמאקסטער טייל פון דער דאזיקער ליבעס-מעשה איז אפשר, אז ד"ר פעניאלאסע וויל, אז זיינע לייענער זאלן ליב האבן ,דער דיבוק', מיט דער זעלבער ליבשאפט, וואס ער האט צו אים. דער פראפעסאר פארזיכערט, אז די לייענער זאלן פארמאגן די נויטווענדיקע אינפארמאציע מיט אלע פיטשעווקעס, כדי זיי זאלן זיך פארליבן אין דער מעשה אזוי ווי ער האט זיך פארליבט לאנג צוריק אין איר.
כ'האב צוערשט געמיינט, אז כ'האב פארשטאנען זייער גוט אנסקיס דראמע. צום צער איז מיין חינוך זייער אן ארעמער און גאר אין גיכן האב איך איינגעזען, אז כ'האב פארפעלט צו באנעמען פיל נואנסן און פרטים. דאס איז שוין מער ניט אמת! נאך לייענען דאס פארשונגס-בוך פון ד"ר פעניאלאסע, פארשטיי איך יעדע איינצלהייט און אנדייטונג; אזא פארשטענדעניש איז נויטווענדיק, בכדי הויכצושעצן אזא מייסטער-ווערק. ווידער און אבער שטעלט פראפעסאר פעניאלאסע צו די לייענער נייע און ווייטערדיקע פיטשעווקעס, אום זיי זאלן זיך גריבלען נאך טיפער אין דער מעשה.
אזוי ווי ד"ר פעניאלאסע האט געוואלט, האב איך זיך אויך פארליבט אין ,דער דיבוק'. כ'בין פארקאכט אין דער קבלהדיקער מעשה א דאנק דעם חשובן פראפעסאר און וואונדערבארער פארשער פון קאליפארניע. שוין פיר מאל האב איך געזען דעם גאנצן פילם פון די 30ער יארן, פארלאזנדיק זיך אויף די פרטימרייכע, אויספירלעכע כאראקטער-שילדערונגען פון דעם פארשער, כדי צו פארשטיין די עפאכע, צייט-גייסט און לאקאל פון דער בינע-פיעסע. כ'האב געשטרעבט אויך צו באנעמען, ווי אזוי ,דער דיבוק' האט באאיינפלוסט און געענדערט אנסקיס לעבן. דער מחבר פון דעם פארשונגס-ווערק ווייסט, אז וואס מער אינפארמאציע דער אויטאר שטעלט-צו דעם לייענער, אלץ גרינגער ווערט אים צו לייענען די מעשה און אלץ גרעסער ווערט די הנאה, וואס ער האט. אן צו לעזן פעניאלאסעס בוך וואלט איך קיינמאל ניט גענאסן און פארשטאנען די רייכקייט פון דער לעגענגארער דראמע.
דאס דאזיקע בוך פארקערפערט אין זיך, וואס יעדער שרייבער שטרעבט צו דערגרייכן: קלארקייט; רייכקייט, און הנאה. ס'זיינען שוין פארפאסט געווארן א סך ביכער וועגן ,דער דיבוק'. אזעלכע ווערק ווערן בלאס, ווען מ'פארגלייכט זיי מיט פעניאלאסעס גלענצנדיק און פשוט פארשונגס-בוך, וואס אפילו דער פשוטסטער מענש קאן לייענען הן מיט גרויס גרינגקייט הן מיט גרויס פארגעניגן. דאס מייסטער-ווערק איז פריינטלעך פארן לייענער און פירט אים אריין אין אן אלטמאדישער, פארגעסענער וועלט, פארוואקסן מיט שימל און באדעקט מיט פאוויטיניעס*. דאס איז א וועלט, אפשער א וויספע**, וואס איז אומבאקאנט און מאדנע די היינטיקע לייענער. בראווא, ד"ר פעניאלאסע, פאר אזא וואונדערשיינער עקסקורסיע אין דער פארגאנגענהייט.
*שפינוועבס
**אינזעלע
________________________________________________________________
ראטא-גראוויאר
זשוואווע און שמאנלע
פייערונגען, ראנדקעס און הוליאנקעס
יידישע גראפינע זינגט ,שיר-השירים'
אויף פארזאמלונג פון אפערע-געזעלשאפט אין מעקסיקע-שטאט
איר עקצעלענץ די גראפיניע דע גאלוועז, טייערע פריינדינע און חשובע פאטראנין פון ,דער מאמענט', איז לענצטנס ארויסגעטראטן אויף א פאזאמלונג פאר אפערע-ליבהאבער אין מעקסיקע-שטאט. די וואונדערבארע סאפראנין מאקארענע דע גאלוועז האט פארגעזונגען ,שיר-השירים' אויף יידיש און ענגליש ווי אויך עטלעכע אנדערע אפערעטישע לידער.
צו ,סאנג אוו סאנגס' (שיר-השירים), געזונגען פון יאן פירס, באקאנטער שטערן פון ,די מעטראפאליטען אפערע', קאן מען זיך צוהערן אין ,יוטוב':
https://www.youtube.com/watch?v=vSzJmnn2irE 1
________________________________________________________________ 1
וויץ-בילדער
 1ער איז דער רבי פון מישיגען:1 דער מישיגענער רבי!1 |  א ווינקל-רבי!1 1 |
_______________________________________________________________
,דער אלוועלטלעכער משוגעים-פארבאנד'
,דער אלוועלטלעכער משוגעים-פארבאנד'
משוגעים
אויף צולהכעיס
 איבערמשוגע ___________________________  משוגע אויף טויט  _____________________________ |  שטארק משוגע ___________________________  אין גאנצן משוגע ___________________________ |
דאס ווילדע קו-משוגעת
די קראנקהייט, וואס מאכט משוגע
די בהמות אין אייראפע.
עכט-יידישלעך
 וויגן א טויט קינד _____________________________1  די קו איז אויס מענש!1 |  וואס ס'איז גוט פארן ווייב איז גוט פארן מאנסביל.1 ______________________________  די נקבה גייט-ארויס פון די כלים!1 |
_______________
שטעטלדיקע חכמות
צום 1טן מאי...
דעם 1טן מאי
האט מען ניט געפראוועט
ביי גאלדשטיינ'ען אין קרעמל
אין מעזעריטש...
אזא חגא
האט מען געפייערט
נאר ביי סטאלינ'ען אין קרעמל
אין מאסקווע.
__________
,רעטרא'
פון דער נייער ביז דער אלטער וועלט...
 HEAVY SHTETL ביז |  HEAVY METAL פון |
__________
ווערטערשפיל
דער משגיח אין קיך
ברעכט זיך דעם מוח, כדי צו פסקענען א שאלה:
א קשיא ווי אזוי צו כשרן די קאשע פון קאשוי
דער משגיח אין קיך
ברעכט זיך דעם מוח, כדי צו פסקענען א שאלה:
א קשיא ווי אזוי צו כשרן די קאשע פון קאשוי
אין ניסן ביים ניסן געניסט דער גענאסע פון ניס מיט נסים!
וואס איז דער מער* ביים מער מיטן מערן די מערן פון מערן?
ביים מער איז מער ניט ניט קיין מער מיטן מערן די מערן פון מערן!
*אין אמעריקע מיינט ,וואס איז דער מער?' ,וואס איז שלעכט?'
_____________________________________________
אין דער וועלט פון טשייניק-האקעריי
 די יידישע ליגע האט ארויפגעשיקט אין הויכן רוים אן אייגענעם סאטעליט קאפוטניק ______________________________ |  רוסלאנד האט אמאל ארויפגעשאסן אין הויכן רוים דעם ערשטן סאטעליט ספוטניק ____________________________ |
לייט-ארטיקל
דינה דימענט, גאסט-לייטארטיקלערין
אייזערנע פרויען
אז מארגארעט טאטשער איז געשטארבן אנהייב אפריל, האב איך זיך דערמאנט אירע וואונדערבארע דערגרייכונגען. ,די אייזערנע דאמע' האט זיך אריינגעשטופט אין דער בריטישער פאליטיק, א פארמאכטער קלוב פאר מענער. טאשטער איז גרינגעשעצט געווארן דורך די פראפעסיאנעלע פאליטיקער אין פארלאמענט. אין א באסיין מיט טעסטאסטעראן איז זי געשוואומען דארט אזוי ווי עסטער וויליאמס; שטילערהייט איז זי אריינגעשוואומען דורך דער הינטער-טיר. איר אקווא-לונג איז געווען אירע דערגרייכונגען און פארדינסטן.
טאטשער האט געשטאמט פון א פשוטער, מיטלקלאסיקער משפחה, וואס האט געגלויבט אין סאציאלן דינסט. זי האט זיך ארויפגעדראפעט לאנגזאם אויף דער לייטער, באזייטנדיק און באזיגנדיק אלע פאליטישע הינדערנישן, בשעת זי איז געווען פארהייראט און האט געהאדעוועט א פאר קינדער. זי האט קיינמאל ניט פארלוירן איר איידלקייט און ווייבלעכקייט, וואס האט אפגעשראקן אירע אפאנענטן; אזוי ארום איז זי געווען געקרוינט מיטן צונאמען ,די אייזערנע דאמע'.
,אין משך פון מיין לעבן וועלכע פרויען האבן באזייטיקט די זעלבע שטערונגען?' האב איך זיך געפרעגט. גאלדע מאיר איז מיר געקומען גלייך אויפן געדאנק. גאלדע איז אויך געשוואומען אין א טעסטאסטעראן-ים, און דערצו אין א אקעאן פול מיט חורבן-געליטענע מיט א ,חורבן-מענטאליטעט'. אזוי ווי פרעמיערין טאטשער האט פרעמיערין מאיר געפירט מלחמה (א פאך פאר מענער!), פאליטיש באהערשט אירע קעגנער און קריטיקער, איז אויפגעשטיגן איין שטאפל נאכן אנדערן אויף דער מאכטס-לייטער און אויפגעטאן פיתם-ורעמסס. גאלדע מאיר האט אלס עולה פארבראכט א סך יארן, האראווענדיק, צוערשט אין אמעריקע און שפעטער אין ישראל, כדי צו האבן פרנסה און געבן איר משפחה א היים מיט ברויט. גאלדע איז געווען אן אמתע און אן אייביקע קעמפערין! אין קעגנזאץ מיט פרוי טאטשער האט פרוי מאיר ניט געהאט די כסדרדיקע שטיצע פון איר מאן. מאיר האט באצאלט גאר א טייערן פרייז פאר אירע פערזענלעכע און פאליטישע זיגן און קאמפן, וואס זי האט זייער אפט געפירט אליין. שפעטער אין לעבן האט זי באדויערט, וואס אירע קינדער האבן אויך געהאט באצאלט א טייערן פרייז צוליב איר קאריערע. גאלדע מאיר איז פארט געווען אן אייזערנע פרוי.
די וועלט נויטיקט זיך היינט-צו-טאג אין מער אייזערנע דאמעס! מיר דארפן לויבן אין הימל אריין אזעלכע פרויען, וואס דערשלאגן זיך צו אזעלכע גאלדענע רעזולטאטן מיט אזא אייזערנעם מוט און אנטשלאסנקייט, באזונדערש ווען מ'נעמט אין אכט, אז די צוויי ווייבער מיט א נישטיקן יחוס און נאר א פאר קאפקעס אין דער קעשענע האבן באזיגט די אלע מניעות אויף אן ארענע פאר מענער לויט די שפיל-רעגלען פון מענער. די אייזערנע צוויי פרויען האבן באוויזן, אז אמת איז דאס דייטשע ווערטל: ,געלט פארלוירן, גארניט פארלוירן; מוט פארלוירן, אלץ פארלוירן'. די צוויי פרויען האבן געהאט א געוואליקן מוט, אינטעלעקט און חוצפה. זיי זיינען געווען קלוג ווי די וועלט און פארמאגט מער חוצפה ווי א קאזאק. טראץ דעם, וואס זיי זיינען געווען געמאכט פון אייזן, האבן זיי קיינמאל ניט פארלוירן זייער מענשלעכקייט, איידלקייט און ווייבלעכקייט. די צוויי פרעמיערינס האבן געוויזן דער וועלט, אז אייזן עקזיסטירט אין א ווייבלעכער פארמע!
________________________________________________________________
דינה דימענט, גאסט-לייטארטיקלערין
אייזערנע פרויען
אז מארגארעט טאטשער איז געשטארבן אנהייב אפריל, האב איך זיך דערמאנט אירע וואונדערבארע דערגרייכונגען. ,די אייזערנע דאמע' האט זיך אריינגעשטופט אין דער בריטישער פאליטיק, א פארמאכטער קלוב פאר מענער. טאשטער איז גרינגעשעצט געווארן דורך די פראפעסיאנעלע פאליטיקער אין פארלאמענט. אין א באסיין מיט טעסטאסטעראן איז זי געשוואומען דארט אזוי ווי עסטער וויליאמס; שטילערהייט איז זי אריינגעשוואומען דורך דער הינטער-טיר. איר אקווא-לונג איז געווען אירע דערגרייכונגען און פארדינסטן.
טאטשער האט געשטאמט פון א פשוטער, מיטלקלאסיקער משפחה, וואס האט געגלויבט אין סאציאלן דינסט. זי האט זיך ארויפגעדראפעט לאנגזאם אויף דער לייטער, באזייטנדיק און באזיגנדיק אלע פאליטישע הינדערנישן, בשעת זי איז געווען פארהייראט און האט געהאדעוועט א פאר קינדער. זי האט קיינמאל ניט פארלוירן איר איידלקייט און ווייבלעכקייט, וואס האט אפגעשראקן אירע אפאנענטן; אזוי ארום איז זי געווען געקרוינט מיטן צונאמען ,די אייזערנע דאמע'.
,אין משך פון מיין לעבן וועלכע פרויען האבן באזייטיקט די זעלבע שטערונגען?' האב איך זיך געפרעגט. גאלדע מאיר איז מיר געקומען גלייך אויפן געדאנק. גאלדע איז אויך געשוואומען אין א טעסטאסטעראן-ים, און דערצו אין א אקעאן פול מיט חורבן-געליטענע מיט א ,חורבן-מענטאליטעט'. אזוי ווי פרעמיערין טאטשער האט פרעמיערין מאיר געפירט מלחמה (א פאך פאר מענער!), פאליטיש באהערשט אירע קעגנער און קריטיקער, איז אויפגעשטיגן איין שטאפל נאכן אנדערן אויף דער מאכטס-לייטער און אויפגעטאן פיתם-ורעמסס. גאלדע מאיר האט אלס עולה פארבראכט א סך יארן, האראווענדיק, צוערשט אין אמעריקע און שפעטער אין ישראל, כדי צו האבן פרנסה און געבן איר משפחה א היים מיט ברויט. גאלדע איז געווען אן אמתע און אן אייביקע קעמפערין! אין קעגנזאץ מיט פרוי טאטשער האט פרוי מאיר ניט געהאט די כסדרדיקע שטיצע פון איר מאן. מאיר האט באצאלט גאר א טייערן פרייז פאר אירע פערזענלעכע און פאליטישע זיגן און קאמפן, וואס זי האט זייער אפט געפירט אליין. שפעטער אין לעבן האט זי באדויערט, וואס אירע קינדער האבן אויך געהאט באצאלט א טייערן פרייז צוליב איר קאריערע. גאלדע מאיר איז פארט געווען אן אייזערנע פרוי.
די וועלט נויטיקט זיך היינט-צו-טאג אין מער אייזערנע דאמעס! מיר דארפן לויבן אין הימל אריין אזעלכע פרויען, וואס דערשלאגן זיך צו אזעלכע גאלדענע רעזולטאטן מיט אזא אייזערנעם מוט און אנטשלאסנקייט, באזונדערש ווען מ'נעמט אין אכט, אז די צוויי ווייבער מיט א נישטיקן יחוס און נאר א פאר קאפקעס אין דער קעשענע האבן באזיגט די אלע מניעות אויף אן ארענע פאר מענער לויט די שפיל-רעגלען פון מענער. די אייזערנע צוויי פרויען האבן באוויזן, אז אמת איז דאס דייטשע ווערטל: ,געלט פארלוירן, גארניט פארלוירן; מוט פארלוירן, אלץ פארלוירן'. די צוויי פרויען האבן געהאט א געוואליקן מוט, אינטעלעקט און חוצפה. זיי זיינען געווען קלוג ווי די וועלט און פארמאגט מער חוצפה ווי א קאזאק. טראץ דעם, וואס זיי זיינען געווען געמאכט פון אייזן, האבן זיי קיינמאל ניט פארלוירן זייער מענשלעכקייט, איידלקייט און ווייבלעכקייט. די צוויי פרעמיערינס האבן געוויזן דער וועלט, אז אייזן עקזיסטירט אין א ווייבלעכער פארמע!
________________________________________________________________
מיין מיינונג
א שלעכטע דערקלערונג וועגן אסימילאציע
מענקע ריינבערג (קארעספאנדענט, אטלאנטע)
נאך דעם טאראראם אין באסטאן ארום דער איסלאמיש-טעראריסטישע באמבע-אטאקע פרעגן זיך א סך אמעריקאנער, ווי אזוי א קינד קאן קומען צו ניין יאר קיין אמעריקע, לערנען אין די פיינסטע שולעס, ווערן א בירגער און אויספירן אזא העסלעכן אנפאל אויף אונזער געזעלשאפט. אין די פאראייניקטע שטאטן האט דער יונגער מאן פון טשעטשניע גענאסן פון אויבערשטן פון שויסל; ער איז געווען דער קאפיטאן פון דער רינגקאמפס-מאנשאפט און האט זיך באטייליקט אין כלערליי טעטיקייטן אין דער מיטלשול און אוניווערסיטעט. אמעריקע האט אים געשאנקען דאס טעלערל פון הימל.
די באווייזן שטרייכן-אונטער, אז בשעת די פאריקע צען יאר האט קיינער קיינמאל ניט געלערנט דזשאכאר צארנעאוו ליב האבן די פאראייניקטע שטאטן. איין זאך ווייסן מיר: קיינער האט אים קיינמאל ניט באטאנט, אז אסימילאציע איז א גוטער באגריף. מאיק גאנזאלעז, א זשורנאליסט און באאמטער אין דער פונדאציע ,העריטעדזש', דערציילט לעצטנס אין אן ארטיקל אין ,די דענווער פאסט', אז ווען ער איז אלס יונגער אימיגראנט פון קובע געקומען אין די פריע 70ער יארן אין די פאראייניקטע שטאטן, איז קיינאמל ניט באטאנט געווארן קיין פאטריאטישע אסימילאציע. די היינטיקע אימיגראנטן האבן גרויס ליבשאפט צו די באקוועמלעכקייטן אין דער גאלדענער מדינה אבער קיין ליבשאפט צו דער אמעריקאנער קולטור און לעבנס-שטייגער האבן זיי ניט.
אין די שולעס לערנט מען א פונקט-פארקערטע פילאסאפיע: מיר לעבן אין און קומען פון באזונדערע גרופעס און ראסעס, וואס דארפן זיך ניט אסימילירן אין דער אלגעמיינער קולטור. אונזערע קינדער און די היינטיקע אימיגראנטן ווערן ניט געוואויער, אז מיר זיינען אלע אמעריקאנער אין איין לאנד מיט איין קולטור. אין די לערן-אנשטאלטן באטאנט מען בלויז ,מולטיקולטוראליזם' און 'קולטורעלע פארשידנקייט', וואס פארשוועריקט, אז די היינטיקע דורות שילער און אימיגראנטן זאלן האבן גרויס ליבשאפט צו אמעריקע, אירע פרינציפן און קולטור. דאס איז די סיבה, פארוואס דער בחור פון טשעטשניע איז באגאנגען אזא מיאוסן געוואלד-טאט, ווייל ער האט ליב באקומען דעם דאלאר נאר פיינט געקראגן די אמעריקאנער קולטור.
________________________________________________________________
די באווייזן שטרייכן-אונטער, אז בשעת די פאריקע צען יאר האט קיינער קיינמאל ניט געלערנט דזשאכאר צארנעאוו ליב האבן די פאראייניקטע שטאטן. איין זאך ווייסן מיר: קיינער האט אים קיינמאל ניט באטאנט, אז אסימילאציע איז א גוטער באגריף. מאיק גאנזאלעז, א זשורנאליסט און באאמטער אין דער פונדאציע ,העריטעדזש', דערציילט לעצטנס אין אן ארטיקל אין ,די דענווער פאסט', אז ווען ער איז אלס יונגער אימיגראנט פון קובע געקומען אין די פריע 70ער יארן אין די פאראייניקטע שטאטן, איז קיינאמל ניט באטאנט געווארן קיין פאטריאטישע אסימילאציע. די היינטיקע אימיגראנטן האבן גרויס ליבשאפט צו די באקוועמלעכקייטן אין דער גאלדענער מדינה אבער קיין ליבשאפט צו דער אמעריקאנער קולטור און לעבנס-שטייגער האבן זיי ניט.
אין די שולעס לערנט מען א פונקט-פארקערטע פילאסאפיע: מיר לעבן אין און קומען פון באזונדערע גרופעס און ראסעס, וואס דארפן זיך ניט אסימילירן אין דער אלגעמיינער קולטור. אונזערע קינדער און די היינטיקע אימיגראנטן ווערן ניט געוואויער, אז מיר זיינען אלע אמעריקאנער אין איין לאנד מיט איין קולטור. אין די לערן-אנשטאלטן באטאנט מען בלויז ,מולטיקולטוראליזם' און 'קולטורעלע פארשידנקייט', וואס פארשוועריקט, אז די היינטיקע דורות שילער און אימיגראנטן זאלן האבן גרויס ליבשאפט צו אמעריקע, אירע פרינציפן און קולטור. דאס איז די סיבה, פארוואס דער בחור פון טשעטשניע איז באגאנגען אזא מיאוסן געוואלד-טאט, ווייל ער האט ליב באקומען דעם דאלאר נאר פיינט געקראגן די אמעריקאנער קולטור.
________________________________________________________________
די וואונדער-וועלט: א וועלט מיט נסים
ד"ר אוצר נאמאסט (פרעזידענט/גרינדער)
אלישע ברענגט-צוריק שונמיתס זון פון קבר דא האנדלט מען מיט נסים. דא שרייבט מען וועגן בעלי-מופתים, וואס היילן די קראנקע, שטילן שטורעמס און ברענגען ווי אליהו הנביא און אלישע די טויטע צום אויפשטיין תחית-המתים. אין דעם ארטיקל ריידן מיר ארום די בעלי-הנסנים אין יעדער רעליגיע.
יעדע רעליגיע איז א פארמאכטע חברה! ביי די קריסטן האט בלויז נאר זייער נביא געוואוסט און געקאנט! זייער ,רבי', דער אותו-האיש, איז געווען דער בעסטער און דער העכסטער. די זעלבע קרענק בושעוועט ביי די מוסלמענער, וואס דערקלערן מאכמעד'ן פארן לעצטן און גרעסטן נביא. אזא מיינונג עקלט סיי פיל אויפגעקלערטע קריסטן סיי א סך מסכילים. איינצייטיק ווערן צערודערט און אויפגעקאכט א סך ,גלויביקע' פון אלע רעליגיעס, ווען זיי הערן, אז דער בודע איז אויך געגאנגען אויפן וואסער אזוי ווי יעזוס און דער גריכישער הייליקער פיטאגאראס האט ווי ישו הנוצרי און אליהו הנביא צוריקגעבראכט עטלעכע מתים פון קבר און אויסגעהיילט א סך חולים. די מאנאפאליסטן אין יעדער רעליגיע דערקלערן, אז נאר זייערע הייליקע זיינען הייליק און זייערע בעלי-מופתים זיינען גרעסער ווי די בעלי-הנסים אין די אלע אנדערע רעגליגיעס. אזעלכע רעליגיעזע שאוויניסטן און עקשנים האלטן, אז אויב ס'זיינען געווען בעלי-הנסים אין אנדערע רעליגיעס, וואס האבן געבראכט נסים-ונפלאות, איז דאס מבטל די וואונדער, וואס זייערע בעלי-מופתים האבן געטאן.
ס'קאן דאך זיין, אז אין יעדער רעליגיע און אין א סך עפאכעס זיינען דא הייליקע בעלי-הנסים, וואס זייער איינציקער געדאנק איז אויסצולייזן די מענשהייט פון ליידן. פראפעסאר יאסעף קאמפבעל, דער גרעסטער מומחה אין רעליגיע און אירע מיטאסן פון 20סטן יארהונדערט און מחבר פון א סך ביכער אויף דער טעמע, האט דערקלערט ווידער און אבער אין זיינע ווערק, אז דער מהות פון יעדער רעליגיע איז תפילה מיט צדקה און אלע רעליגיעס טיילן זיך מיט די זעלבע מיטאסן, מעשיות און נסים. פאר אזא טעזע האט מען פארשאלטן קאמפבעל'ן דאס געביין פון אלע זייטן, באזונדערש דורך די יידן, קריסטן און מאכמעדאנער. פונקט ווי די מוסלמענער און יידן האבן די קריסטן דערקלערט און באטאנט, אז נאר זייערע סאנקטן זיינען הייליקע און בלויז נאר זייערע הייליקע האבן אויפגעטאן נסים-ונפלאות.
תחית-המתים
אליהו און אלישע אזוי ווי פיטאגאר און דער אותו-האיש האבן אלע צוריקגעבראכט עטלעכע מתים פון קבר.
די קריסטן זיינען פעסט איבערצייגט, אז ישו הנוצרי האט ארויסגערופן אלעזר'ן פון קבר. די מערהייט מענשן, אריינגערעכנט דאס רוב בני-ישראל, גיבן זיך אפ גארניט קיין חשבון, אז אליהו הנביא און זיין תלמיד אלישע ווי אויך דער גריכישער הייליקער פיטאגאראס האבן אויך געהייסן א צאל מתים אויפשטיין תחית-המתים.
די וועלט האט שוין פארגעסן, אז פיטאגאראס איז ניט בלויז געווען א חשובער מאטעמאטיקער, נאר ביי די גריכישע געצן-דינער איז ער אויך געווען א הייליקער בעל-מופת.
פיש מיט ברויט פון זאק
איינער פון די אפענע נסים פון ישו הנוצרי איז געווען ארויסנעמען פון א פוסטן און לערן זאק פיש מיט ברויט פאר די הונגעריקע דלפנים, וואס זיינען געקומען הערן זיין דרשה. די מעשה דערציילט זיך, אז דער אותו-האיש האט געשאנקען 5,000 מענשן פיש מיט ברויט פון איין פוסטן זאק. ס'איז אינטערעסאנט, אז איין בודיסטישע לעגענדע דערציילט זיך, אז דער הייליקער בודע האט אריינגעלייגט א האנט אין זיין פוסטן און לערן זאק און ארויסגענומען על-פי-נס קיכלעך מיט געטרענק פאר די דלפנים, אויף וועלכע ער האט זיך אנגעטראפן אויפן וועג. דער בודע האט אזוי ווי יעזוס געשטילט קפצנים דעם הונגער און דורשט מיט קיכלעך און משקות פון א פוסטן בעטלער-זאק.
שטילן א שטורעם און גיין אויפן וואסער
דער אותו-האיש שטילט א שטורעם אבער דער זעלבער וואונדער איז פארגעקומען פריער מיט 500 יאר א דאנק דעם בודע גויטאמע. דער הייליקער בודע איז, נאכן שטילן א שטורעם, געגאנגען איבערן וואסער אזוי ווי ישו הנוצרי, כדי צו ווייזן זיינע נאכפאלגער, אז זיי דארפן קיין מורא ניט האבן.
ס'איז כדאי צו דערמאנען, אז געוויסע עקספערטן אין רעליגיע דערקלערן אין זייערע כתבים דעם קריעת-ים-סוף פארן זעלבן נס!
היילן די קראנקע
אליהו הנביא זצ"ל און אלישע זצ"ל אזוי ווי דער ריבניצער רבי זצ"ל, ישו הנוצרי, בודע, קרישנע, פיטאגאראס וכדומה זיינען אלע באוואוסט מיטן אויסהיילן די קראנקע און ברענגען דערצן, אז די בלינדע זאלן זען.
די רוח-הקודש-תקופה
דער קאטוילישער הייליקער און סטיגמאטיסט פראנציס האט פארויסגעזאגט, אז די גאנצע וועלט וועט ענדלעך ווערן א מאנאסטעריע, וואו אלע נשמות וועלן לערנען זייערע לעקציעס מיט רוחניות און דער עולם וועט זיך מער ניט נויטיקן אין קיינע בתי-תפילות. די צעלעסטינער נבואה האט פארויסגעזען אזא עפאכע. עטלעכע מקובלים האבן דערקלערט לעצטנס, אז דאס איז די שכינה-תקופה, א נייע רוחניות-עפאכע, ווען דאס בית-המקדש וועט צוריק אויפגעבויט ווערן, ניט אויפן הר-הבית נאר ביי יעדן ייד אין הארצן.
פאראן בעלי-רוחניות, וואס דערקלערן, אז דער תנ"ך איז געווען די פאטער-תקופה, דער ברית-חדשא איז געווען די מוטער-עפאכע און דער היינטיקער רוחניות-פעריאד, אנגעפאנגען דעם 24סטן דעצעמבער 2012, א נייע עפאכע, ווען די גאנצע וועלט איז א מאנאסטעריע און א סינטעזע פון די פריערדיקע צוויי תקופות מיט א נייטראלער ענערגיע, וואס איז ניט קיין מענלעכע און אויך ניט קיין ווייבלעכע און איינצייטיק ביידע ענערגיעס.
________________________________________________________________
יעדע רעליגיע איז א פארמאכטע חברה! ביי די קריסטן האט בלויז נאר זייער נביא געוואוסט און געקאנט! זייער ,רבי', דער אותו-האיש, איז געווען דער בעסטער און דער העכסטער. די זעלבע קרענק בושעוועט ביי די מוסלמענער, וואס דערקלערן מאכמעד'ן פארן לעצטן און גרעסטן נביא. אזא מיינונג עקלט סיי פיל אויפגעקלערטע קריסטן סיי א סך מסכילים. איינצייטיק ווערן צערודערט און אויפגעקאכט א סך ,גלויביקע' פון אלע רעליגיעס, ווען זיי הערן, אז דער בודע איז אויך געגאנגען אויפן וואסער אזוי ווי יעזוס און דער גריכישער הייליקער פיטאגאראס האט ווי ישו הנוצרי און אליהו הנביא צוריקגעבראכט עטלעכע מתים פון קבר און אויסגעהיילט א סך חולים. די מאנאפאליסטן אין יעדער רעליגיע דערקלערן, אז נאר זייערע הייליקע זיינען הייליק און זייערע בעלי-מופתים זיינען גרעסער ווי די בעלי-הנסים אין די אלע אנדערע רעגליגיעס. אזעלכע רעליגיעזע שאוויניסטן און עקשנים האלטן, אז אויב ס'זיינען געווען בעלי-הנסים אין אנדערע רעליגיעס, וואס האבן געבראכט נסים-ונפלאות, איז דאס מבטל די וואונדער, וואס זייערע בעלי-מופתים האבן געטאן.
ס'קאן דאך זיין, אז אין יעדער רעליגיע און אין א סך עפאכעס זיינען דא הייליקע בעלי-הנסים, וואס זייער איינציקער געדאנק איז אויסצולייזן די מענשהייט פון ליידן. פראפעסאר יאסעף קאמפבעל, דער גרעסטער מומחה אין רעליגיע און אירע מיטאסן פון 20סטן יארהונדערט און מחבר פון א סך ביכער אויף דער טעמע, האט דערקלערט ווידער און אבער אין זיינע ווערק, אז דער מהות פון יעדער רעליגיע איז תפילה מיט צדקה און אלע רעליגיעס טיילן זיך מיט די זעלבע מיטאסן, מעשיות און נסים. פאר אזא טעזע האט מען פארשאלטן קאמפבעל'ן דאס געביין פון אלע זייטן, באזונדערש דורך די יידן, קריסטן און מאכמעדאנער. פונקט ווי די מוסלמענער און יידן האבן די קריסטן דערקלערט און באטאנט, אז נאר זייערע סאנקטן זיינען הייליקע און בלויז נאר זייערע הייליקע האבן אויפגעטאן נסים-ונפלאות.
תחית-המתים
אליהו און אלישע אזוי ווי פיטאגאר און דער אותו-האיש האבן אלע צוריקגעבראכט עטלעכע מתים פון קבר.
די קריסטן זיינען פעסט איבערצייגט, אז ישו הנוצרי האט ארויסגערופן אלעזר'ן פון קבר. די מערהייט מענשן, אריינגערעכנט דאס רוב בני-ישראל, גיבן זיך אפ גארניט קיין חשבון, אז אליהו הנביא און זיין תלמיד אלישע ווי אויך דער גריכישער הייליקער פיטאגאראס האבן אויך געהייסן א צאל מתים אויפשטיין תחית-המתים.
די וועלט האט שוין פארגעסן, אז פיטאגאראס איז ניט בלויז געווען א חשובער מאטעמאטיקער, נאר ביי די גריכישע געצן-דינער איז ער אויך געווען א הייליקער בעל-מופת.
פיש מיט ברויט פון זאק
איינער פון די אפענע נסים פון ישו הנוצרי איז געווען ארויסנעמען פון א פוסטן און לערן זאק פיש מיט ברויט פאר די הונגעריקע דלפנים, וואס זיינען געקומען הערן זיין דרשה. די מעשה דערציילט זיך, אז דער אותו-האיש האט געשאנקען 5,000 מענשן פיש מיט ברויט פון איין פוסטן זאק. ס'איז אינטערעסאנט, אז איין בודיסטישע לעגענדע דערציילט זיך, אז דער הייליקער בודע האט אריינגעלייגט א האנט אין זיין פוסטן און לערן זאק און ארויסגענומען על-פי-נס קיכלעך מיט געטרענק פאר די דלפנים, אויף וועלכע ער האט זיך אנגעטראפן אויפן וועג. דער בודע האט אזוי ווי יעזוס געשטילט קפצנים דעם הונגער און דורשט מיט קיכלעך און משקות פון א פוסטן בעטלער-זאק.
שטילן א שטורעם און גיין אויפן וואסער
דער אותו-האיש שטילט א שטורעם אבער דער זעלבער וואונדער איז פארגעקומען פריער מיט 500 יאר א דאנק דעם בודע גויטאמע. דער הייליקער בודע איז, נאכן שטילן א שטורעם, געגאנגען איבערן וואסער אזוי ווי ישו הנוצרי, כדי צו ווייזן זיינע נאכפאלגער, אז זיי דארפן קיין מורא ניט האבן.
ס'איז כדאי צו דערמאנען, אז געוויסע עקספערטן אין רעליגיע דערקלערן אין זייערע כתבים דעם קריעת-ים-סוף פארן זעלבן נס!
היילן די קראנקע
אליהו הנביא זצ"ל און אלישע זצ"ל אזוי ווי דער ריבניצער רבי זצ"ל, ישו הנוצרי, בודע, קרישנע, פיטאגאראס וכדומה זיינען אלע באוואוסט מיטן אויסהיילן די קראנקע און ברענגען דערצן, אז די בלינדע זאלן זען.
די רוח-הקודש-תקופה
דער קאטוילישער הייליקער און סטיגמאטיסט פראנציס האט פארויסגעזאגט, אז די גאנצע וועלט וועט ענדלעך ווערן א מאנאסטעריע, וואו אלע נשמות וועלן לערנען זייערע לעקציעס מיט רוחניות און דער עולם וועט זיך מער ניט נויטיקן אין קיינע בתי-תפילות. די צעלעסטינער נבואה האט פארויסגעזען אזא עפאכע. עטלעכע מקובלים האבן דערקלערט לעצטנס, אז דאס איז די שכינה-תקופה, א נייע רוחניות-עפאכע, ווען דאס בית-המקדש וועט צוריק אויפגעבויט ווערן, ניט אויפן הר-הבית נאר ביי יעדן ייד אין הארצן.
פאראן בעלי-רוחניות, וואס דערקלערן, אז דער תנ"ך איז געווען די פאטער-תקופה, דער ברית-חדשא איז געווען די מוטער-עפאכע און דער היינטיקער רוחניות-פעריאד, אנגעפאנגען דעם 24סטן דעצעמבער 2012, א נייע עפאכע, ווען די גאנצע וועלט איז א מאנאסטעריע און א סינטעזע פון די פריערדיקע צוויי תקופות מיט א נייטראלער ענערגיע, וואס איז ניט קיין מענלעכע און אויך ניט קיין ווייבלעכע און איינצייטיק ביידע ענערגיעס.
________________________________________________________________
קריטיק
פארוואס גארדין?
א נייע אפשאצונג פון די ווערק פון דראמאטורג יעקב גארדין
רות מערפי (קארעספאנדענטין, טעקסאס)
דער דראמאטורג יעקב גארדין אז מ'זאל בעטן א מאדערנעם ייד אין ניו-יארק אנגעבן דעם נאמען פון א שעיקספירישער דראמע, אויפן געדאנק וואלטן אים אומבאדינגט געקומען א שיינע פאר טיטלען, אפשר ,קעניג ליר', ,האמלעט' און מאק'בעט'. דער פלוני וואלט אייך מסתמא געקאנט דערציילן וועגן דער האנדלונג, מוסר-השכל און אויך ציטירן עטלעכע באקאנטע פראזעס. פרעגט אים בחרם וועגן דוד משהלעס אדער וועגן ,דער יידישער קעניג ליר' און ער וועט ווארשיינלעך גלאצן ווי א גולם אויף אייך מיט פארגלייזטע אויגן. פרעגט ביים זעלבן מענש, ווער מירעלע אפרת איז אדער צי ער ווייסט פון דער יידישער קעניגין ליר און ער וועט קוקן אויף אייך מיט דער זעלבער מינע. בעט דעם פלוני אנגעבן דעם נאמען פון איין ווערק פון געטע'ן און ער וועט מסתמא ענטפערן: ,פויסט'. פרעגט זיך אבער אן ביי אים וועגן הערשעלע דובראוונער אדער וועגן ,גאט, מענש און טייוול' און ער וועט אייך פרעגן, פארוואס איר פטרט ביי אים די צייט. דער פלוני וועט אפשר אויך וויסן די נעמען טשארלי טשאפלען, דאבליו. סי. פילדס און מעי וועסט. פון יעקב אדלער, קעני ליפצין, דוד קעסלער אדער אידע קאמינסקע וואלט ער קיינמאל ניט געהערט, סיידן ער איז פון א הייפעלע יידן, וואס אינטערעסירט זיך מיט דער יידישער טעאטער-געשיכטע.
נאר מיט הונדערט יאר צוריק און אויף די סאמע זעלבע גאסן, ווי אויך איבער דער לענג און ברייט פון אייראפע, זיינען אזעלכע נעמען געווען באוואוסט און הויכגעשעצט. איינער אזא נאמען איז געווען יעקב גארדין, א פרוכטבארער דראמאטורג פון רוסלאנד, וואס האט צוזאמענגעבראכט אין אמעריקע די אלע אויבנדערמאנטע פערזענלעכקייטן. גארדין איז געווען א טרוימער, וואס זיין געטריבנקייט צו פאראיידלען דאס יידישע טעאטער און מאכן די פארשטעלונגען פאר אומפארגעסלעכע איבערלעבענישן פאר די ניי-געקומענע אימיגראנטן האט פארוואנדלט דאס טעאטער פון שונד אין א שיינער קונסט, געבוירנדיק ,די גאלדענע יארן' פון יידישן טעאטער אין די פאראייניקטע שטאטן (1891-1909).
ווען גארדין איז אנגעקומען אין 1891 פון רוסלאנד קיין אמעריקע, איז ער שאקירט געווארן פון דער לייכטזיניקייט און גראבקייט, וואס ער האט געזען אין די יידישע טעאטערן אין דער גאלדענער מדינה. גארדין האט צוגעשטעלט זיינע צושויער די בעסטע ווערק פון דער קלאסישער און מאדערנער ליטעראטור דורך פארשטעלן אזעלכע פיעסעס פון אן אייגענעם פערספעקטיוו, נוצנדיק פון א יידישן שטאנדפונקט יידישע פארשוינען און העלדן מיט יידישע נעמען און לאקאלן. דורך איבערמאכן שעיקספירישע, גריכישע און רוסישע דראמעס מיט יידישע פארשוינען אין א יידישער סביבה, האט גארדין צוגעשטעלט דעם עולם א בריק, וואס האט פארבונדן די אלטע, יידישע וועלט אין מזרח-אייראפע מיט דער נייער, מערב-וועלט, אין וועלכער זיי האבן זיך באזעצט. טראץ דעם, וואס די פארוואנדלונג פון שונד-לידער און שונד-טאנץ אין ,קאלטן רעאליזם' איז גארניט געפעלן די צושויער און דער אמעריקאנער טעאטער-וועלט, האבן זיי שוין באלד ליב געקראגן און הויכגעשעצט זיינע דראמעס צוזאמען מיט זייערע מוסר-השכלען.
גארדין איז געווען דער ערשטער אין אמעריקע דראמאטורג, וואס האט ,אויסגעמענשלט' די יידישע שוישפילעריי און זי געמאכט פאר א בכבודיקער קאריערע. א סך ראלעס האט ער געשאפן פאר ספעציפישע אקטיארן, וואס האבן דעמאלט הנאה געהאט פון א געשמאקער פאפולעריטעט ביי די יידישע פאלקס-מאסן; שרה און יעקב אדלער, קעני ליפצין און דוד קעסלער האבן שוין א שיינע פאר יארן געהאט געשפילט טעאטער און זיינען געהאט געווען באקאנטע אקטיארן, פארדעם ווי גארדין איז אנגעקומען אין די פאראייניקטע שטאטן. גארדין האט זיי אבער אומפארגעסלעך געמאכט. דער אימפרעסאריא אליין איז געווען או אומפארגעסלעכע פערזענלעכקייט; זיין אנטשלאסנקייט און שארפזין זיינען געווען אזוי אימפאזאנט ווי זיין שיין אויסזען. גארדין האט געשמט מיט זיינע שווארצע, געקרייזלטע האר, שווארצע, גרויסע אויגן, שלאנקן פיגור און שיינע אנצוגן מיט א שטעקן, וואס ער פלעג קלאפן אין דיל, כדי אונטערצושטרייכן אן עיקר.
ווען גארדין איז געשטארבן אין 1909, איז זיין לויה געווען די גרעסטע געשעעניש, וואס איז ביז דעמאלט פארגעקומען ביי יידן אין דער שטאט ניו-יארק. טויזנטער פארערער האבן בייגעוואוינט די לויה.
ס'איז, צום צער, ניט קיין איבערראשונג, אז דאס רוב היינטיקע יידן האט קיינמאל ניט געהערט פון גארדינ'ען און ווייסן גארניט פון זיינע טעאטראלישע שאפונגען און שעפערישקייט. ס'איז איבערראשנדיק, אז יידישע אקאדעמיקער אינטערעסירן זיך בכלל ניט מיט גארדינ'ען, וואס בלייבט א פארגעסענע פערזענלעכקייט. גארדינס בינע-פיעסעס זיינען געווען זייער פאפולער הן אין אמעריקע הן אין אייראפע. עטלעכע דראמעס זיינען געווען פארוואנדלט אין קינא-פילמען און זיינען ביז די לעצטע פאר יארצענדליקער געשטעלט געווארן אויף דער בינע. ס'עקזיסטירט ניט קיין אקאדעמישער אינטערעס מיט זיינע ווערק; נאר פינף פון אומגעפער 60 פיעסעס זיינע זיינען איבערגעזעצט, אריינגערעכנט דריי קורצע דראמעס, וואס זיינען געווען איבערגעזצט נאך פאר 1911.
די גרעסטע שאד איז די אקאדעמישע גרינגשעצונג פון גארדינס גרעסטן שלאגער ,מירעלע אפרת', וואס זיין פרעמיערע איז פארגעקומען אין 1898 אין טעאטער ,טאליע' אין ניו-יארק. ניט לאנג נאכדעם ווי ,דער יידישער קעניג ליר', גארדינס ווידערגאבע פון דער שעיקספירישער פיעסע, איז געווארן א שלאגער אין ניו-יארק, איז ,מירעלע אפרת' פארפאסט געווארן פאר קעני ליפצין. די הויפט-ראלע איז געווען אנגעשריבן און פארשמאלצט פאר דער טאלאנטפולער אקטריסע. די דראמאטישע פיעסע איז געווארן א ווילדע סענסאציע. ליפצין איז ארויסגעטראטן מער ווי 1,500 מאל אין דער פיעסע. אין 1938 איז די דראמע געווען פארוואנדלט אין א פילם מיט בערטע גערשען אלס שטערן. אזוי ווי אין ,ליר' אין ,מירעלע' זיינען געמאלט פיל פון גארדינס באליבטע סוזשעטן: דער קאנפליקט צווישן דעם אלטן און נייעם דור און כיבוד-אב-ואם. ,מירעלע אפרת' איז איינע פון די פאפולערסטע פיעסעס און גרעסטע שלאגער אין דער יידישער טעאטער-געשיכטע: נאר ,דער דיבוק' פון שלום אנסקי און ,טוביה דער מילכיקער' פון שלום עליכם האבן געהאט נאך גרעסער דערפאלג. טראץ זיין גלענצנדיקער געשיכטע זיינען ניט פאראן קיין אקאדעמישע פארשונגס-ווערק מכוח אט-דער פיעסע און אויך ניט קיין שום אפיציעלע, ענגלישע איבערזעצונג פון דער דראמע.
פארוואס עקזיסטירט ווייניק אינטערעס מיט גארדינס פיעסעס אין קעגנזאץ מיטן גרויסן אינטערעס, וואס אקאדעמיקער ווייזן-ארויס צו זיינע מיטצייטלער ווי דוד פינסקי און האלפערן לייוויק? דער ענטפער איז אומקלאר. ס'זיינען דא עטלעכע ווארשיינלעכע סיבות, איינשליסנדיק די פאראכטונג פון שונד אין די פריסטע יארן פון יידישן טעאטער אין אמעריקע און די שוועריקייטן איבערצוזעצן אן אלטמאדישן יידיש. די הויפט-סיבה איז אפשר דער שטרייט צווישן גארדינ'ען און דער דעמאלטיקער יידישער פרעסע, וואס האט אים אונטערגעגראבן דאס כבוד.
אן אומכבוד טוט מען דאס יידישע טעאטער דורך גרינגשעצן זיינע גרויסע ביישטייערונגען דער יידישער ליטעראטור, בפרט די דראמעס, וואס זיינען פארפאסט געווארן אין די פאראייניקטע שטאטן. אזא סקעפטיציזם איז אפטמאל פאסיק; פאר גארדינס אריינקומען אין טעאטער האבן זיך די אקטיארן אפט ניט געהאלטן ביי די ליברעטאס און זיינען געווען גענויגט צו פארוויילן דעם עולם מיט לידער, טאנצן און לאנגע רעדעס, איידער צוצושטעלן די צושויער טעאטראלישע קונסט-ווערק. די פארשטעלונגען פון גארדינס פארגייער אברהם גאלדפאדן, משה הורוויץ און יוסף לאטיינער זיינען געווען געראטן אין וואריעטיי-נומערן און אפערעטעס. אז גארדין האט געזען אזוינע פארשטעלונגען קורץ נאכדעם ווי ער איז געהאט אנגעקומען קיין ניו-יארק, איז ער געווארן סיי דערשיטערט סיי באגייסטערט; דער ארטיסט איז געווען פעסט איבערצייגט, אז ער קאן פארוואנדלען דעם שונד-זשאנער אין א שיינער קונסט.
דער אימפרעסאריא איז אמאל געווען א רעוואלוציאנער און סאציאליסטישער רעפארמאטאר אין רוסלאנד, וואס האט זיך גענומען צו דער דראמאטורגיע, נאר כדי צו ציען חיונה, נאכדעם ווי זיין שטרעבונג צו שאפן א יידישע קאלווירט, צוערשט אין רוסלאנד און שפעטער אין די פאראייניקטע שטאטן, איז צו נישט געווארן. באאיינפלוסט פון אייראפעאישע פען-מייסטער ווי איבסען, גארקי, אסטראווסקי און הויפטמאן, האט גארדין אנגעוואונדן אלע כוחות צום פאראיידלען די יידישע צושויער מיט זיינע פיעסעס. דורך פאראייניקן זיין אינטעלעקט, רוסישע גימנאזיע-בילדונג און א הויכע מאראל האט גארדין פארוואנדלט די יידישע בינע אין אן ארענע, וואס האט פארכישופט הן די פאלקס-מאסן הן די אינטעליגענץ, וואס איז דעמאלט איבערגעפלאסן מיט פרייע יידן פון רוסלאנד.
נאר מיט הונדערט יאר צוריק און אויף די סאמע זעלבע גאסן, ווי אויך איבער דער לענג און ברייט פון אייראפע, זיינען אזעלכע נעמען געווען באוואוסט און הויכגעשעצט. איינער אזא נאמען איז געווען יעקב גארדין, א פרוכטבארער דראמאטורג פון רוסלאנד, וואס האט צוזאמענגעבראכט אין אמעריקע די אלע אויבנדערמאנטע פערזענלעכקייטן. גארדין איז געווען א טרוימער, וואס זיין געטריבנקייט צו פאראיידלען דאס יידישע טעאטער און מאכן די פארשטעלונגען פאר אומפארגעסלעכע איבערלעבענישן פאר די ניי-געקומענע אימיגראנטן האט פארוואנדלט דאס טעאטער פון שונד אין א שיינער קונסט, געבוירנדיק ,די גאלדענע יארן' פון יידישן טעאטער אין די פאראייניקטע שטאטן (1891-1909).
ווען גארדין איז אנגעקומען אין 1891 פון רוסלאנד קיין אמעריקע, איז ער שאקירט געווארן פון דער לייכטזיניקייט און גראבקייט, וואס ער האט געזען אין די יידישע טעאטערן אין דער גאלדענער מדינה. גארדין האט צוגעשטעלט זיינע צושויער די בעסטע ווערק פון דער קלאסישער און מאדערנער ליטעראטור דורך פארשטעלן אזעלכע פיעסעס פון אן אייגענעם פערספעקטיוו, נוצנדיק פון א יידישן שטאנדפונקט יידישע פארשוינען און העלדן מיט יידישע נעמען און לאקאלן. דורך איבערמאכן שעיקספירישע, גריכישע און רוסישע דראמעס מיט יידישע פארשוינען אין א יידישער סביבה, האט גארדין צוגעשטעלט דעם עולם א בריק, וואס האט פארבונדן די אלטע, יידישע וועלט אין מזרח-אייראפע מיט דער נייער, מערב-וועלט, אין וועלכער זיי האבן זיך באזעצט. טראץ דעם, וואס די פארוואנדלונג פון שונד-לידער און שונד-טאנץ אין ,קאלטן רעאליזם' איז גארניט געפעלן די צושויער און דער אמעריקאנער טעאטער-וועלט, האבן זיי שוין באלד ליב געקראגן און הויכגעשעצט זיינע דראמעס צוזאמען מיט זייערע מוסר-השכלען.
גארדין איז געווען דער ערשטער אין אמעריקע דראמאטורג, וואס האט ,אויסגעמענשלט' די יידישע שוישפילעריי און זי געמאכט פאר א בכבודיקער קאריערע. א סך ראלעס האט ער געשאפן פאר ספעציפישע אקטיארן, וואס האבן דעמאלט הנאה געהאט פון א געשמאקער פאפולעריטעט ביי די יידישע פאלקס-מאסן; שרה און יעקב אדלער, קעני ליפצין און דוד קעסלער האבן שוין א שיינע פאר יארן געהאט געשפילט טעאטער און זיינען געהאט געווען באקאנטע אקטיארן, פארדעם ווי גארדין איז אנגעקומען אין די פאראייניקטע שטאטן. גארדין האט זיי אבער אומפארגעסלעך געמאכט. דער אימפרעסאריא אליין איז געווען או אומפארגעסלעכע פערזענלעכקייט; זיין אנטשלאסנקייט און שארפזין זיינען געווען אזוי אימפאזאנט ווי זיין שיין אויסזען. גארדין האט געשמט מיט זיינע שווארצע, געקרייזלטע האר, שווארצע, גרויסע אויגן, שלאנקן פיגור און שיינע אנצוגן מיט א שטעקן, וואס ער פלעג קלאפן אין דיל, כדי אונטערצושטרייכן אן עיקר.
ווען גארדין איז געשטארבן אין 1909, איז זיין לויה געווען די גרעסטע געשעעניש, וואס איז ביז דעמאלט פארגעקומען ביי יידן אין דער שטאט ניו-יארק. טויזנטער פארערער האבן בייגעוואוינט די לויה.
ס'איז, צום צער, ניט קיין איבערראשונג, אז דאס רוב היינטיקע יידן האט קיינמאל ניט געהערט פון גארדינ'ען און ווייסן גארניט פון זיינע טעאטראלישע שאפונגען און שעפערישקייט. ס'איז איבערראשנדיק, אז יידישע אקאדעמיקער אינטערעסירן זיך בכלל ניט מיט גארדינ'ען, וואס בלייבט א פארגעסענע פערזענלעכקייט. גארדינס בינע-פיעסעס זיינען געווען זייער פאפולער הן אין אמעריקע הן אין אייראפע. עטלעכע דראמעס זיינען געווען פארוואנדלט אין קינא-פילמען און זיינען ביז די לעצטע פאר יארצענדליקער געשטעלט געווארן אויף דער בינע. ס'עקזיסטירט ניט קיין אקאדעמישער אינטערעס מיט זיינע ווערק; נאר פינף פון אומגעפער 60 פיעסעס זיינע זיינען איבערגעזעצט, אריינגערעכנט דריי קורצע דראמעס, וואס זיינען געווען איבערגעזצט נאך פאר 1911.
די גרעסטע שאד איז די אקאדעמישע גרינגשעצונג פון גארדינס גרעסטן שלאגער ,מירעלע אפרת', וואס זיין פרעמיערע איז פארגעקומען אין 1898 אין טעאטער ,טאליע' אין ניו-יארק. ניט לאנג נאכדעם ווי ,דער יידישער קעניג ליר', גארדינס ווידערגאבע פון דער שעיקספירישער פיעסע, איז געווארן א שלאגער אין ניו-יארק, איז ,מירעלע אפרת' פארפאסט געווארן פאר קעני ליפצין. די הויפט-ראלע איז געווען אנגעשריבן און פארשמאלצט פאר דער טאלאנטפולער אקטריסע. די דראמאטישע פיעסע איז געווארן א ווילדע סענסאציע. ליפצין איז ארויסגעטראטן מער ווי 1,500 מאל אין דער פיעסע. אין 1938 איז די דראמע געווען פארוואנדלט אין א פילם מיט בערטע גערשען אלס שטערן. אזוי ווי אין ,ליר' אין ,מירעלע' זיינען געמאלט פיל פון גארדינס באליבטע סוזשעטן: דער קאנפליקט צווישן דעם אלטן און נייעם דור און כיבוד-אב-ואם. ,מירעלע אפרת' איז איינע פון די פאפולערסטע פיעסעס און גרעסטע שלאגער אין דער יידישער טעאטער-געשיכטע: נאר ,דער דיבוק' פון שלום אנסקי און ,טוביה דער מילכיקער' פון שלום עליכם האבן געהאט נאך גרעסער דערפאלג. טראץ זיין גלענצנדיקער געשיכטע זיינען ניט פאראן קיין אקאדעמישע פארשונגס-ווערק מכוח אט-דער פיעסע און אויך ניט קיין שום אפיציעלע, ענגלישע איבערזעצונג פון דער דראמע.
פארוואס עקזיסטירט ווייניק אינטערעס מיט גארדינס פיעסעס אין קעגנזאץ מיטן גרויסן אינטערעס, וואס אקאדעמיקער ווייזן-ארויס צו זיינע מיטצייטלער ווי דוד פינסקי און האלפערן לייוויק? דער ענטפער איז אומקלאר. ס'זיינען דא עטלעכע ווארשיינלעכע סיבות, איינשליסנדיק די פאראכטונג פון שונד אין די פריסטע יארן פון יידישן טעאטער אין אמעריקע און די שוועריקייטן איבערצוזעצן אן אלטמאדישן יידיש. די הויפט-סיבה איז אפשר דער שטרייט צווישן גארדינ'ען און דער דעמאלטיקער יידישער פרעסע, וואס האט אים אונטערגעגראבן דאס כבוד.
אן אומכבוד טוט מען דאס יידישע טעאטער דורך גרינגשעצן זיינע גרויסע ביישטייערונגען דער יידישער ליטעראטור, בפרט די דראמעס, וואס זיינען פארפאסט געווארן אין די פאראייניקטע שטאטן. אזא סקעפטיציזם איז אפטמאל פאסיק; פאר גארדינס אריינקומען אין טעאטער האבן זיך די אקטיארן אפט ניט געהאלטן ביי די ליברעטאס און זיינען געווען גענויגט צו פארוויילן דעם עולם מיט לידער, טאנצן און לאנגע רעדעס, איידער צוצושטעלן די צושויער טעאטראלישע קונסט-ווערק. די פארשטעלונגען פון גארדינס פארגייער אברהם גאלדפאדן, משה הורוויץ און יוסף לאטיינער זיינען געווען געראטן אין וואריעטיי-נומערן און אפערעטעס. אז גארדין האט געזען אזוינע פארשטעלונגען קורץ נאכדעם ווי ער איז געהאט אנגעקומען קיין ניו-יארק, איז ער געווארן סיי דערשיטערט סיי באגייסטערט; דער ארטיסט איז געווען פעסט איבערצייגט, אז ער קאן פארוואנדלען דעם שונד-זשאנער אין א שיינער קונסט.
דער אימפרעסאריא איז אמאל געווען א רעוואלוציאנער און סאציאליסטישער רעפארמאטאר אין רוסלאנד, וואס האט זיך גענומען צו דער דראמאטורגיע, נאר כדי צו ציען חיונה, נאכדעם ווי זיין שטרעבונג צו שאפן א יידישע קאלווירט, צוערשט אין רוסלאנד און שפעטער אין די פאראייניקטע שטאטן, איז צו נישט געווארן. באאיינפלוסט פון אייראפעאישע פען-מייסטער ווי איבסען, גארקי, אסטראווסקי און הויפטמאן, האט גארדין אנגעוואונדן אלע כוחות צום פאראיידלען די יידישע צושויער מיט זיינע פיעסעס. דורך פאראייניקן זיין אינטעלעקט, רוסישע גימנאזיע-בילדונג און א הויכע מאראל האט גארדין פארוואנדלט די יידישע בינע אין אן ארענע, וואס האט פארכישופט הן די פאלקס-מאסן הן די אינטעליגענץ, וואס איז דעמאלט איבערגעפלאסן מיט פרייע יידן פון רוסלאנד.
קעני ליפצין אין ,מירעלע אפרות' גארדין איז געווען א קאנטראווערסאלע פערזענלעכקייט; ער האט אפט געלערנט זיינע צושויער לעקציעס און האט זיי א סך מאל באמבארדירט מיט לאנגע רעדעס וועגן מאראל און עטיק. דער דראמאטורג האט געלעבט אין א טומלדיקער וועלט; כדי צו האבן אין 1900 דערפאלג און ציען חיונה פון טעאטער איז ניט געווען פאר די מיט שוואכע הערצער. די דראמאטורגן, טעאטער-דירעקטארן, קריטיקער און אפילו די אקטיארן האבן זיך זייער אפט צעאמפערט און צעווערטלט איינער מיטן אנדערן פנים-אל-פנים און אויך אין דער פרעסע. גארדין האט געוואלט הערן נאר לויב-געזאנגען וועגן זיינע פיעסעס און האט צוגעצויגן צו זיך עטלעכע אימפאזאנטע, הויכגעשטעלטע שונאים ווי אב קאהאן, דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס'. אין 1909 האט קאהאן אפגעדרוקט וועגן גארדינ'ען א ריי הארבע קריטיקן, וואס האבן אים אונטערגעגראבן דאס כבוד און פארשווארצט זיין רעפוטאציע אלס דראמאטורג, באשולדיקנדיק גארדינ'ען אין זיין א פלאגיאט. ניט געקוקט אויף די אלע שטרעבונגען פון גארדינ'ען צוזאמען מיט זיינע ,חסידים', איז זיין שם שוין דעמאלט געווען פארשווארצט און זיין כבוד צעריסן ווי א הערינג. גארדין האט קיינמאל ניט באוויזן צו רעהאביליטירן זיין רעפוטאציע און איז געשטארבן נאר מיט איין יאר שפעטער.
ס'זיינען דא פארשידענע סיבות, פארוואס די מערסטע ווערק זיינע זיינען קיינמאל ניט איבערגעזעצט געווארן אויף ענגליש. ס'איז שווער צו לייענען א פארגעלטן און פארשימלטן ליברעטא מיט זעלטענע ווערטער און אנדייטונגען אויף אן אמאליקער, פארגעסענער קולטור. גארדינס פיעסעס זיינען פארפלאכטן מיט סאציאליסטישע אנשויאונגען, וואס שטעלן אפשר צו דעם לייענער א נעגאטיווע מיינונג וועגן זיינע ווערק. כאטש די טעמעס בנוגע סאציאלע ראפארמען לייענען זיך ווייך אויף יידיש, קלינגען די זעלבע טעמעס הארב אויף ענגליש. ד"ר אירווינג האו, א פארשער און איבערזעצער פון יידישע ליטערארישע ווערק, שרייבט אין אן ארטיקל פון 1959 ,איבערזעצן פון יידיש', אז ווען מ'זעצט-איבער די ווערק פון די דיכטער פון די "שוויץ-שעפער"' איז עס כמעט ווי אוממעגלעך איבערצוזעצן אזא פאעזיע, ווייל אויף ענגליש קלינגען אזעלכע ווערק צום עפסטן ווי ראדיקאלע רעטאריק. האו האט גיט-צו: ,ס'דאכט זיך, אז ליטערארישע ווערק אויף יידיש זיינען בטבע אויסגעווייקט מיט רעטאריק און רעדעס. ס'עקזיסטירט אן אונטערשיד צווישן די קולטור-טעמפעראמענטן, וואס פארשאפט געוואלדיקע פראבלעמען'. פראסט, פשוט און בקיצור קלינגען די דיאלאגן אין גארדינס פיעסעס ווייך, ווען מ'הערט זיי אויף יידיש און הארב און קינצלעך, ווען מ'הערט זיי אויף ענגליש.
די שטרעבונג צוצושטעלן א נייעם פערספעקטיוו וועגן דער אמתער קוואליטעט און ווערט פון גארדינס דראמאטישע פיעסעס און זיין ירושה פארן יידישן טעאטער און יידישער קולטור ביים אנהייב פון 20סטן יארהונדערט האט זיך פארשטארקט ביי די לעצטע יארן א דאנק א נייער און היינטיקער חברטע: גארדינס אוראיינקל, בעט קאפלאן, די אויטארין פון בוך ,געפינען דעם יידישן שעיקספיר: דאס לעבן און ירושה פון יעקב גארדין'*. קאפלאן, א טאלאנטפולע שרייבערין פון טאראנטא, קאנאדע, איז א פראפעסארין אין עגנליש אין ,טאראנטער אוניווערסיטעט', וואו זי לערנט-אויס ,עסיי- און מעמאורן-שרייבעריי'. זי האט שוין פארבראכט העכער 25 יאר, פארשנדיק און באקאנט מאכנדיק די ירושה פון איר עלטער-זיידן.
קאפלאן איז ווי גארדין א גלענצנדיקע שרייבערין, וואס האט געירשנט דעם זיידנס ליבשאפט צום טעאטער. נאכדעם ווי זי האט געהאט פארענדיקט ,די לאנדאנער מוזיק- און דראמע-אקאדעמיע', האט זי פארבראכט 10 יאר, שפילנדיק טעאטער, נאך איידער זי האט באקומען א מאגיסטער אין דער פראזע-קונסט. נאר ווען זי האט געשריבן איר דיסערטאציע, האט זי זיך דערוואוסט, אז איר זיידע איז געווען איינער פון די חשובסטע דראמאטורגן אין דער יידישער טעאטער-געשיכטע, טראץ דעם, וואס איר פאטער, גארדינס אייניקל, האט גערעדט פון זיין זיידן בלויז נאר מיט פאראכטונג. איר ביאגראפיע וועגן איר עלטער-זיידן באשרייבט גארדינס גאנץ לעבן, פון די ערשטע 38 יאר, וואס ער האט געהאט פארבראכט אין דער אוקראינע און רוסלאנד ביז זיינע קאמפן אלס אימיגראנט און דערפאלג אלס דראמאטורג אין נוי-יארק ביז זיין טויט אין 1909.
קורץ נאכדעם ווי זי האט זיך געהאט דערוואוסט פון דער גלארייכער פארגאנגענהייט און געשיכטע פון איר עלטער-זיידן, האט זיך קאפלאן אנגעהויבן אנפרעגן, פארוואס זיין שם איז כמעט אין גאנצן פארגעסן און צי דאס איז געשען בכיוון. ,טראץ דעם, וואס גארדין איז געהאט געווען באגראבן און באערט ווי א העלד און זיינע פיעסעס זיינען נאך דערנאך געשטעלט געווארן איבער דער וועלט, איז זיין רעפוטאציע שוין געווען פארשווארצט מחמות די בלוט-בלבולים און נקמה-קאמפאניעס קעגן אים אין דער יידישער פרעסע. ,גארדין איז פאראכט געווארן אויך פון זיינע אפשטאמיקע. די מערסטע קינדער, אייניקלעך און אוראייניקלעך זיינע, מיינע קרובים, האבן שטענדיק גרינגעשעצט זיין טאלאנט און אפגעחוזקט פון זיין לעגענדע. מיין מיסיע, ווען כ'האב אנגעהויבן פארשן זיין לעבנס-געשיכטע, איז געווען אויסצוגעפינען פארוואס', שרייבט קאפלאן.
קאפלאן מאכט באקאנט אין איר בוך, אז גארדין איז, פארשטייט-זיך, ניט געווען קיין צדיק. אזוי ווי א סך אנדערע ארטיסטן איז ער געווען עגאאיסטיש, איבערעמפינדלעך און אומפעאיק צו הערן די ווייכסטע און פאסיקסטע קריטיקן אבער אזא מידה פארניינט בשום-אופן ניט דעם ווערט פון זיינע ווערק און בארעכטיקט ניט, אז ער זאל אויף אייביק פארגעסן ווערן. ס'זיינען דא פיל סיבות, פארוואס גארדינס ווערק זיינען נאך וויכטיק און פארוואס מ'זאל זיי נאך הייט-צו-טאג לייענען און פארשן: זיי גיבן אונז אן אריינבליק אין דער אנטוויקלונג פון יידישן טעאטער און ליטעראטור און שטעלן-צו בילדער פון דער עוואלוציע פונעם יידישן עולם און צושויער. די הויפט-אורזאך איז אבער, אז דאס זיינען וואונדערבארע פול מיט פאטאס מעשיות, פון וועלכע מ'האט גרויס פארגעניגן, ווען מ'לייענט אדער זעט זיי אויף דער בינע. גארדינס דראמעס זיינען ענלעך צו די פון לעגענגדארן דראמאטורג וויליאם שעיקספיר, דערפאר ווייל זיי שילדערן די אייביקע קאמפן ביי מענשן, וואס זיינען נאך היינט-צו-טאג אזוי גילטיק און באדייטנדיק ווי זיי זיינען געווען מיט 100 יאר צוריק. גארדינס ווערק זיינען סיי עכט-יידישלעך סיי אלוועלטלעך, מחמת זיי באהאנדלען די אייביקע און אלוועלטלעכע טעמעס ווי די משפחה, ליבע און לעבן און פארדינען באטראכט צו ווערן פאר קלאסישע ווערק סיי פון אקאדעמיקער סיי פון פשוטע יידן.
*Finding the Jewish Shakespeare: the Life and Legacy of Jacob Gordon
________________________________________________________________
ס'זיינען דא פארשידענע סיבות, פארוואס די מערסטע ווערק זיינע זיינען קיינמאל ניט איבערגעזעצט געווארן אויף ענגליש. ס'איז שווער צו לייענען א פארגעלטן און פארשימלטן ליברעטא מיט זעלטענע ווערטער און אנדייטונגען אויף אן אמאליקער, פארגעסענער קולטור. גארדינס פיעסעס זיינען פארפלאכטן מיט סאציאליסטישע אנשויאונגען, וואס שטעלן אפשר צו דעם לייענער א נעגאטיווע מיינונג וועגן זיינע ווערק. כאטש די טעמעס בנוגע סאציאלע ראפארמען לייענען זיך ווייך אויף יידיש, קלינגען די זעלבע טעמעס הארב אויף ענגליש. ד"ר אירווינג האו, א פארשער און איבערזעצער פון יידישע ליטערארישע ווערק, שרייבט אין אן ארטיקל פון 1959 ,איבערזעצן פון יידיש', אז ווען מ'זעצט-איבער די ווערק פון די דיכטער פון די "שוויץ-שעפער"' איז עס כמעט ווי אוממעגלעך איבערצוזעצן אזא פאעזיע, ווייל אויף ענגליש קלינגען אזעלכע ווערק צום עפסטן ווי ראדיקאלע רעטאריק. האו האט גיט-צו: ,ס'דאכט זיך, אז ליטערארישע ווערק אויף יידיש זיינען בטבע אויסגעווייקט מיט רעטאריק און רעדעס. ס'עקזיסטירט אן אונטערשיד צווישן די קולטור-טעמפעראמענטן, וואס פארשאפט געוואלדיקע פראבלעמען'. פראסט, פשוט און בקיצור קלינגען די דיאלאגן אין גארדינס פיעסעס ווייך, ווען מ'הערט זיי אויף יידיש און הארב און קינצלעך, ווען מ'הערט זיי אויף ענגליש.
די שטרעבונג צוצושטעלן א נייעם פערספעקטיוו וועגן דער אמתער קוואליטעט און ווערט פון גארדינס דראמאטישע פיעסעס און זיין ירושה פארן יידישן טעאטער און יידישער קולטור ביים אנהייב פון 20סטן יארהונדערט האט זיך פארשטארקט ביי די לעצטע יארן א דאנק א נייער און היינטיקער חברטע: גארדינס אוראיינקל, בעט קאפלאן, די אויטארין פון בוך ,געפינען דעם יידישן שעיקספיר: דאס לעבן און ירושה פון יעקב גארדין'*. קאפלאן, א טאלאנטפולע שרייבערין פון טאראנטא, קאנאדע, איז א פראפעסארין אין עגנליש אין ,טאראנטער אוניווערסיטעט', וואו זי לערנט-אויס ,עסיי- און מעמאורן-שרייבעריי'. זי האט שוין פארבראכט העכער 25 יאר, פארשנדיק און באקאנט מאכנדיק די ירושה פון איר עלטער-זיידן.
קאפלאן איז ווי גארדין א גלענצנדיקע שרייבערין, וואס האט געירשנט דעם זיידנס ליבשאפט צום טעאטער. נאכדעם ווי זי האט געהאט פארענדיקט ,די לאנדאנער מוזיק- און דראמע-אקאדעמיע', האט זי פארבראכט 10 יאר, שפילנדיק טעאטער, נאך איידער זי האט באקומען א מאגיסטער אין דער פראזע-קונסט. נאר ווען זי האט געשריבן איר דיסערטאציע, האט זי זיך דערוואוסט, אז איר זיידע איז געווען איינער פון די חשובסטע דראמאטורגן אין דער יידישער טעאטער-געשיכטע, טראץ דעם, וואס איר פאטער, גארדינס אייניקל, האט גערעדט פון זיין זיידן בלויז נאר מיט פאראכטונג. איר ביאגראפיע וועגן איר עלטער-זיידן באשרייבט גארדינס גאנץ לעבן, פון די ערשטע 38 יאר, וואס ער האט געהאט פארבראכט אין דער אוקראינע און רוסלאנד ביז זיינע קאמפן אלס אימיגראנט און דערפאלג אלס דראמאטורג אין נוי-יארק ביז זיין טויט אין 1909.
קורץ נאכדעם ווי זי האט זיך געהאט דערוואוסט פון דער גלארייכער פארגאנגענהייט און געשיכטע פון איר עלטער-זיידן, האט זיך קאפלאן אנגעהויבן אנפרעגן, פארוואס זיין שם איז כמעט אין גאנצן פארגעסן און צי דאס איז געשען בכיוון. ,טראץ דעם, וואס גארדין איז געהאט געווען באגראבן און באערט ווי א העלד און זיינע פיעסעס זיינען נאך דערנאך געשטעלט געווארן איבער דער וועלט, איז זיין רעפוטאציע שוין געווען פארשווארצט מחמות די בלוט-בלבולים און נקמה-קאמפאניעס קעגן אים אין דער יידישער פרעסע. ,גארדין איז פאראכט געווארן אויך פון זיינע אפשטאמיקע. די מערסטע קינדער, אייניקלעך און אוראייניקלעך זיינע, מיינע קרובים, האבן שטענדיק גרינגעשעצט זיין טאלאנט און אפגעחוזקט פון זיין לעגענדע. מיין מיסיע, ווען כ'האב אנגעהויבן פארשן זיין לעבנס-געשיכטע, איז געווען אויסצוגעפינען פארוואס', שרייבט קאפלאן.
קאפלאן מאכט באקאנט אין איר בוך, אז גארדין איז, פארשטייט-זיך, ניט געווען קיין צדיק. אזוי ווי א סך אנדערע ארטיסטן איז ער געווען עגאאיסטיש, איבערעמפינדלעך און אומפעאיק צו הערן די ווייכסטע און פאסיקסטע קריטיקן אבער אזא מידה פארניינט בשום-אופן ניט דעם ווערט פון זיינע ווערק און בארעכטיקט ניט, אז ער זאל אויף אייביק פארגעסן ווערן. ס'זיינען דא פיל סיבות, פארוואס גארדינס ווערק זיינען נאך וויכטיק און פארוואס מ'זאל זיי נאך הייט-צו-טאג לייענען און פארשן: זיי גיבן אונז אן אריינבליק אין דער אנטוויקלונג פון יידישן טעאטער און ליטעראטור און שטעלן-צו בילדער פון דער עוואלוציע פונעם יידישן עולם און צושויער. די הויפט-אורזאך איז אבער, אז דאס זיינען וואונדערבארע פול מיט פאטאס מעשיות, פון וועלכע מ'האט גרויס פארגעניגן, ווען מ'לייענט אדער זעט זיי אויף דער בינע. גארדינס דראמעס זיינען ענלעך צו די פון לעגענגדארן דראמאטורג וויליאם שעיקספיר, דערפאר ווייל זיי שילדערן די אייביקע קאמפן ביי מענשן, וואס זיינען נאך היינט-צו-טאג אזוי גילטיק און באדייטנדיק ווי זיי זיינען געווען מיט 100 יאר צוריק. גארדינס ווערק זיינען סיי עכט-יידישלעך סיי אלוועלטלעך, מחמת זיי באהאנדלען די אייביקע און אלוועלטלעכע טעמעס ווי די משפחה, ליבע און לעבן און פארדינען באטראכט צו ווערן פאר קלאסישע ווערק סיי פון אקאדעמיקער סיי פון פשוטע יידן.
*Finding the Jewish Shakespeare: the Life and Legacy of Jacob Gordon
________________________________________________________________
בריוו אין רעדאקציע
ברוגז אין באסטאן
זייער געערטער הער רעדאקטאר:
זאלן די בארבארן גיין צום שווארץ-יאר! מיר לעבן אין א וועלט מיט אוממענשן און מטורפים, וואס האבן גארניט קיין אנונג, אז אום באהאנדלט צו ווערן ווי א מענש, מוזן זיי דאס טאן פאר אנדערע מענשן. מיר האבן ארויסגעווארפן די מענשלעכקייט, מחמת מיר האבן שוין מער ניט קיין שום אנונג, ווי אזוי זיך צו באציען צו אונזערע ברידער און שוועסטער. מיר רעדן אפט פונעם פנימלאזן און נשמהלאזן אינטערנעט, וואס פארוואנדלט דעם עולם אין א וועלט מיט מאלפעס, וואס ווערן געהאדעוועט פון א קאקאמייקע און ווייסן דעריבער ניט ווי אזוי זיך אויפצופירן ווי נארמאלע מענשן. מיר וועלן ווייטער פראדוצירן אומבאוואוסטזיניקע באשעפענישן, וואס האבן ניט קיין דרך-ארץ פאר אנדערע מענשן.
כ'ווייס, אז רעדאקציע-מיטארבעטער האבן שוין צוגעזען די שרעקלעכסטע און ערגסטע אויפפירונג מצד מענשן אינעם קאשמארנעם חורבן אין מזרח-אייראפע. כ'קאן אייך ניט און דארף אייך ניט דערציילן וועגן אוממענשלעכקייט, די, וואס האבן שוין צוגעזען די טייוולאנישסטע אוממענשלעכקייט. פארשטיין קאן איך ניט, ווי אזוי מ'קאן אויספירן אזא טאט. איר זייט די לעצטע און איינציקע מענשן, וואס הערן מיך אויס, ווען כ'פלאפל אזוי מיט אזא צארן. דאס איז געווען א טייוולאנישע אויפפירונג.
שיינדל בלינדערמאן (באסטאן, מאסאטשוסעטס)
________________________________________________________________
אמאל איז געווען
דער באנק-קראך אין אמעריקע
ד״ר י. גאטליב (איבערגעדרוקט פון ווארשעווער ,היינט', 19טן דעצ. 1930)
װאס דער פאספארט איז געװען אין דעם אמאליקן רוסלאנד, איז דאס טשעק-ביכל אין אמעריקע. און מען װאלט געקאנט פאראפראזירן דאס אלטע, רוסישע װערטל׃ דער אמעריקאנער מענטש באשטייט פון א גוף, א נשמה און א טשעק-ביכל. מ'קאן אויספארן די גאנצע פאראייניקטע שטאטן אין דער לענג און דער ברייט און קיינער װעט ביי אייך נישט בעטן נישט קיין פאס, נישט קיין לעגיטימאציע, נישט קיין מעטריקע. אן א טשעק-ביכל קאן מען זיך אבער נישט רירן פון ארט. אן א טשעק-ביכל איז גארנישט כדאי אפילו צו פארן פון ברוקלין קיין בראנקס.
די הויפט-פונקציע פון דעם אמעריקאנער אין משך פון מעת-לעת באשטייט אין אונטערשרייבן טשעקן. און אפט מאל האט זיך מיר געדוכט, אז די גאנצע רייך-אויסגעבויטע אמעריקאנישע שול-נעץ, מיט אירע ,פאבליק-סקולס' פאר קינדער און פאר דערװאקסענע, מיט די עקזאמענעס ביים קריגן בירגערשאפט, איז געשאפן געװארן הויפטזעכלעך, אום אויסצולערנען דעם אמעריקאנישן בירגער אויסצושרייבן און אונטערצושרייבן טשעקן. שליסליך איז דער שטעק דער איינציקער דאקומענט, װאס װערט געשריבן מיט דער האנט. אלע אנדערע שריפט-שטיק װערן געשריבן אויף דער שרייב-מאשין, אפילו די ליבעס-בריװ פון חתן-כלה. די הויך-אנטװיקלטע פילפעדער-אינדוסטריע װאלט אין אמעריקע קיין קיום נישט געהאט, װען מען װאלט זיי נישט נויטיק געהאט צום אויסשרייבן טשעקן.
איז טאקע דאס טשעק-ביכל דער שטענדיקער, געטרייער באגלייטער פון דעם אמעריקאנער. ער מוז אים האבן נישט נאך אין די ,ביזנעס', נאר אויך אין רעסטאראן, אין קלוב, ביי יעדער געזעליקייט – צוזאמענקונפט. כ'האב געזען װי אמעריקאנער שפילן אין פאקער. איינער רעקארדירט 2 דאלאר און שרייבט אונטער א טשעק. רובל- ערקלערט דער צװייטער און שרייבט אייך אן א שטעק. דאס זעלבע איז אין קירך און, להבדיל, אין טעמפל, װען אן אמעריקאנער איד האט יארצייט און לאזט זיך אװעק אין שול אריין דאװענען, נעמט ער נישט מיט קיין טלית און נישט קיין סידור. אבער דאס טשעק-ביכל מוז ער ביי זיך האבן. װען נישט, װעלן די נשמות פון זיינע עלטערן נישט קאנען זיך אויסלייטערן.
אום צו קאנען ארומטראגן ביי זיך א טשעק-ביכל, מוז מען, נאטירלעך, האבן א קאנטע אין באנק. די באנק-קאנטע איז די הויפט-שטרעבונג פון דעם אמעריקאנער פון זיינע יונגסטע יארן. ס'װערט דערין אריינגעלייגט די גאנצע אמביציע, דאס גאנצע ער-געפיל פונעם אמעריקאנער. ס'װייסט דער אעריקאנער זייער גוט, אז די מענטשן טיילן זיך בלויז אין צװיי קאטעגאריעס, אין אזעלכע, א דעפאזיט אין א באנק און אין אזעלכע, װאס האבן עס נישט. די ערשטע זענען די אריסטאקראטן, די אנדערע זענען די פאריאס, און דאס טשעק-ביכל איז נעמלעך דער אדעל-בריװ, דער אויסצייכענונגס-דיפלאם. און זעלטן, װען א באזיצער פון א באנק-קאנטע װעט זיך חברן מיט א קאנטעלאזן מענטש, וואלט ער פארשװעכט די הייליקייט פון זיין קאסטע.
דער סימבאל פון דעם אמעריקאנישן דראנג צו דערפאלג, צו מאכט איז דער 50-שטאקיקער װאלקן-קראצער. נאך העכער שטייגט אבער אריבער די באנק. דאס איז, אזוי צו זאגן, דער פינאנציעלער װאלקן-קראצער. ס'איז א בנין, װאס הונדערטער טויזנטער מענטשן שטעלן-אויף מיט זייערע דעפאזיטן און װאס אנדערע הונדערטער טויזנטער מענטשן ציען פון אים זייער יניקה אין דער געשטאלט פון קרעדיטן. דעפאזיט אן קרעדיט זיינען די ,שתי רשויות׳, די צװיי געטער, דער אורמוצד און ארעמאן פון דער אמעריקאנישער ,פראספעריטי'. די באנק איז די בלוט-צירקולאציע פון דעם אמעריקאנישן װירטשאפטליכן ארגאניזם. הערשן, רעגירן אין אמעריקע הייסט נישט האבן אן איינפלוס אין דער פאליטיק, אין קאנגרעס, אין ,װייסן הויז׳. יעדער װאס שטרעבט דארט צו מאכט – צילט אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. װער ס'איז פלינק, ענערגיש שפרינגט גלייך ארויף אויף דעם דאזיקן בבל-טורעם. װער ס׳איז װייניקער פעאיק - מוז דורכמאכן א לאנגן װעג, פון א געװיינלעכן ,פאליטישן׳ אין ,טעמעני-האל' אדער אין א רעפובליקאנישן קלוב, ביז צום פאסטן פון א פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן. אום... צו װערן נאכהער א דירעקטאר פון א באנק, נאר דער באנק-דירעקטאר פארמאגט א דיקטאטארישע מאכט. ער קאן דיקטירן זיינע קונדן א פאליטישע אנשויאונג, ער קאן זיי צװינגען צו א געװיסער ארט פון װאוילטעטיקייט. נישט אויף די פאלקס-פארזאמלונגען װערן אנטשידן די װיכטיקסטע פאליטישע פראגן, נאר אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. דארט ערשט װעט פעסטגעשטעלט װערן, װאס פאר'א פלאט אמעריקע זאל בויען, װיפיל רעפאראציע זאל דייטשלאנד צאהלן. דארט איז אויך דער יידישער ,דזשאינט׳ געשאפן געװארן, דארט איז אויך ,די יידישע אגענץ׳ פארברייטערט געװארן...
און אז דאס אמעריקאנישע באנק-װעזן האט זיך א װאקל געטאן, איז עס געפערלעכער פון אן ערד-ציטערניש פאר דעם גאנצן קאנטינענט, װאס מיר רופן-אן די נייע װעלט. אויף די באנקן איז אויפגעבויט דער גאנצער אמעריקאנישער װאוילשטאנד. דארט ליגט די פארגאנגענהייט, דארט ליגט די צוקונפט פונעם אמעריקאנישן מענטש. אין די בענק זיינען אנגעזאמלט די פרוכט פון יארנלאנגער שװערער ארבעט, פון סיסטעמאטישער אפשפארונג. דארט זיינען אויך קאנצענטרירט די אויסזיכטן אויף נייע ביזנעס, אויף נייעם שװאונג, מילא די צוקונפט װי די צוקונפט. װאס װעט אבער װערן מיט דער אנגעזאמלטער ,פראספעריטי', אויב די באנק-בנינים װעלן איינפאלן און װעלן באגראבן אונטער זייערע חורבות דעם שיקזאל פון מיליאנען מענטשן?
מיר באגייען אן עולה קעגן די אמעריקאנער, װען מיר באהויפּטן, אז דער דאלאר איז זייער קולט, זייער גאט. אין דער אמתן אין דער אידעאל פונעם אמעריקאנער – דער קאמפארט, די באקװעמלעכקייט. און די באנק-קאנטע מיט דעם טשעק-ביכל איז אזא מין באקװעמליכקייט, די עיקער באקװעמלעכקייט, װאס פארשאפט דעם אמעריקאנער זיין אינערלעכע, פסיכישע זיכערהייט. דער ארבעטער אין פאבריק שרעקט זיך נישט פאר דעם קומענדיקן ,סלעק׳, פארן סעזאן פון ארבעטסלאזיקייט, אויב ער האט נאר בייצייטנס אפגעשפארט א טייל פון זיינע, װיידזשעס׳ (פון זיין לוין) און אריינגעטראגן אין באנק אריין. דער אנגעשטעלטער אין ביורא פילט זיך נישט אזוי װייט פארשקלאפט לגבי זיין שעף, װען ער טאפט-אן מיט דער האנט אין בוזעם-קעשענע זיין טשעק-ביכל. אין דעם טשעק-ביכל ליגט די האפענונג פונעם מיידל און פונעם בחור צו טאן א פאסיקן שידוך און זיך איינצוארדנען א באקװעם פאמיליען-הויז. אין דעם באנק-דעפאזיט זוכט דער מידער אמעריקאנער זיין שטיץ-פונקט פאר דער צייט, װען ער ציט זיך צוריק פון די ביזנעס און װיל אויסלעבן זיינע יארן אין רו. דאס טשעק-ביכל פארשאפט דעם אמעריקאנער יענע פרייהייט און אן אפהענגיקייט, יענע ברייטקייט און אפפארװיליקייט, װעלכע מיר, אייראפעער, קאנען נישט אזוי לייכט משיג זיין און װעלכע מיר זענען אזוי שטארק מקנא. שוין אפגערעדט דערפון, װאס דורך די ברייטע קרעדיט-מעגלעכקייטן וואקסן-אויס ביי דעם אמעריקאנישן ביזנעסמאן יענע פליגלען, יענער פארנעם, װעלכן מיר באװאונדערן. װאס װעט דערפון אלץ װערן, אויב די אמעריקאנישע באנקן װעלן חרוב װערן?!
אין די אמעריקאנישע יידישע צייטונגען האט איר אפט געקאנט זען אן אנאנס אויף א האלבער זייט, װאס רעקלאמירט די ,באנק אװ יונייטעד סטייטס׳. זי זאגט-צו אירע קונדן אלע גליקן, אלע באקװעמלעכקייטן. און װאסער ניו-יארקער ייד קאן נישט דעם אימפאזאנטן בנין אויף עק פיפט-עװעניו און 44-סטריט, װאו ס׳איז די צענטראלע פון דער דאזיקער ,יידישער׳ באנק. און װער װייס נישט פון די אבעריקע 58 אפטיילונגען, װאס זיינען צעװארפן איבער מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס און קװינס; עס איז א באנק, װאס איז געגרינדעט געװארן דורך א ליטװישן אידישן עמיגראנט, דורך א געװיסן יוסף מארקוס, װעגן װעלכן מען דערציילט, װי פון אלע אנדערע אויפגעקומענע אידישע פאטענטאטן, אז ער איז געװען א זון פון א שניידער. דאס איז איינע פון די באנקן, אין װעלכע הונדערטער טויזנטער יידן האלטן זייערע אפשפארונגען. דאס איז אויך איינע פון די באנקן, װאס האט פינאנסירט ספעציעל די געשעפטס-בראנזשעס, װאס ליגן אין יידישע הענט, ביז צו דער טעאטער-בראנזשע, ביז צו די פילם-טרעכטן פון האליװאוד.
און אויב אמעריקע בכלל װעט װי-עס-איז אויסהאלטן דעם קראך אויף דעם װאל-סטריט און דעם קריזיס און די ארבעטלאזינקייט – עפענט זיך אבער פאר דער יידישער אמעריקע א זייער טרויעריקע פערספעקטיװע. און טרויעריק זיינען אויך די אויסזיכטן פאר די אידישע אינסטיטוציעס אין דער גאנצער װעלט, װאס האבן זייער יניקה פון דעם אמעריקאנישן טשעק-ביכל באקומען.
ס'איז געװען א שיינער חלום, אט-די אמעריקאנישע ,פראספעריטי׳. און אויך די דארטיקע יידן האבן דעם חלום מיטגעטרוימט. און אז זיי װעלן זיך יעצט אויפכאפּן, װעלן זיי מוזן שיקן משולחים צו אונז, קיין אייראפע, אום אונזערע שענערע חלומות אויסצובארגן...
________________________________________________________________
די הויפט-פונקציע פון דעם אמעריקאנער אין משך פון מעת-לעת באשטייט אין אונטערשרייבן טשעקן. און אפט מאל האט זיך מיר געדוכט, אז די גאנצע רייך-אויסגעבויטע אמעריקאנישע שול-נעץ, מיט אירע ,פאבליק-סקולס' פאר קינדער און פאר דערװאקסענע, מיט די עקזאמענעס ביים קריגן בירגערשאפט, איז געשאפן געװארן הויפטזעכלעך, אום אויסצולערנען דעם אמעריקאנישן בירגער אויסצושרייבן און אונטערצושרייבן טשעקן. שליסליך איז דער שטעק דער איינציקער דאקומענט, װאס װערט געשריבן מיט דער האנט. אלע אנדערע שריפט-שטיק װערן געשריבן אויף דער שרייב-מאשין, אפילו די ליבעס-בריװ פון חתן-כלה. די הויך-אנטװיקלטע פילפעדער-אינדוסטריע װאלט אין אמעריקע קיין קיום נישט געהאט, װען מען װאלט זיי נישט נויטיק געהאט צום אויסשרייבן טשעקן.
איז טאקע דאס טשעק-ביכל דער שטענדיקער, געטרייער באגלייטער פון דעם אמעריקאנער. ער מוז אים האבן נישט נאך אין די ,ביזנעס', נאר אויך אין רעסטאראן, אין קלוב, ביי יעדער געזעליקייט – צוזאמענקונפט. כ'האב געזען װי אמעריקאנער שפילן אין פאקער. איינער רעקארדירט 2 דאלאר און שרייבט אונטער א טשעק. רובל- ערקלערט דער צװייטער און שרייבט אייך אן א שטעק. דאס זעלבע איז אין קירך און, להבדיל, אין טעמפל, װען אן אמעריקאנער איד האט יארצייט און לאזט זיך אװעק אין שול אריין דאװענען, נעמט ער נישט מיט קיין טלית און נישט קיין סידור. אבער דאס טשעק-ביכל מוז ער ביי זיך האבן. װען נישט, װעלן די נשמות פון זיינע עלטערן נישט קאנען זיך אויסלייטערן.
אום צו קאנען ארומטראגן ביי זיך א טשעק-ביכל, מוז מען, נאטירלעך, האבן א קאנטע אין באנק. די באנק-קאנטע איז די הויפט-שטרעבונג פון דעם אמעריקאנער פון זיינע יונגסטע יארן. ס'װערט דערין אריינגעלייגט די גאנצע אמביציע, דאס גאנצע ער-געפיל פונעם אמעריקאנער. ס'װייסט דער אעריקאנער זייער גוט, אז די מענטשן טיילן זיך בלויז אין צװיי קאטעגאריעס, אין אזעלכע, א דעפאזיט אין א באנק און אין אזעלכע, װאס האבן עס נישט. די ערשטע זענען די אריסטאקראטן, די אנדערע זענען די פאריאס, און דאס טשעק-ביכל איז נעמלעך דער אדעל-בריװ, דער אויסצייכענונגס-דיפלאם. און זעלטן, װען א באזיצער פון א באנק-קאנטע װעט זיך חברן מיט א קאנטעלאזן מענטש, וואלט ער פארשװעכט די הייליקייט פון זיין קאסטע.
דער סימבאל פון דעם אמעריקאנישן דראנג צו דערפאלג, צו מאכט איז דער 50-שטאקיקער װאלקן-קראצער. נאך העכער שטייגט אבער אריבער די באנק. דאס איז, אזוי צו זאגן, דער פינאנציעלער װאלקן-קראצער. ס'איז א בנין, װאס הונדערטער טויזנטער מענטשן שטעלן-אויף מיט זייערע דעפאזיטן און װאס אנדערע הונדערטער טויזנטער מענטשן ציען פון אים זייער יניקה אין דער געשטאלט פון קרעדיטן. דעפאזיט אן קרעדיט זיינען די ,שתי רשויות׳, די צװיי געטער, דער אורמוצד און ארעמאן פון דער אמעריקאנישער ,פראספעריטי'. די באנק איז די בלוט-צירקולאציע פון דעם אמעריקאנישן װירטשאפטליכן ארגאניזם. הערשן, רעגירן אין אמעריקע הייסט נישט האבן אן איינפלוס אין דער פאליטיק, אין קאנגרעס, אין ,װייסן הויז׳. יעדער װאס שטרעבט דארט צו מאכט – צילט אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. װער ס'איז פלינק, ענערגיש שפרינגט גלייך ארויף אויף דעם דאזיקן בבל-טורעם. װער ס׳איז װייניקער פעאיק - מוז דורכמאכן א לאנגן װעג, פון א געװיינלעכן ,פאליטישן׳ אין ,טעמעני-האל' אדער אין א רעפובליקאנישן קלוב, ביז צום פאסטן פון א פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן. אום... צו װערן נאכהער א דירעקטאר פון א באנק, נאר דער באנק-דירעקטאר פארמאגט א דיקטאטארישע מאכט. ער קאן דיקטירן זיינע קונדן א פאליטישע אנשויאונג, ער קאן זיי צװינגען צו א געװיסער ארט פון װאוילטעטיקייט. נישט אויף די פאלקס-פארזאמלונגען װערן אנטשידן די װיכטיקסטע פאליטישע פראגן, נאר אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. דארט ערשט װעט פעסטגעשטעלט װערן, װאס פאר'א פלאט אמעריקע זאל בויען, װיפיל רעפאראציע זאל דייטשלאנד צאהלן. דארט איז אויך דער יידישער ,דזשאינט׳ געשאפן געװארן, דארט איז אויך ,די יידישע אגענץ׳ פארברייטערט געװארן...
און אז דאס אמעריקאנישע באנק-װעזן האט זיך א װאקל געטאן, איז עס געפערלעכער פון אן ערד-ציטערניש פאר דעם גאנצן קאנטינענט, װאס מיר רופן-אן די נייע װעלט. אויף די באנקן איז אויפגעבויט דער גאנצער אמעריקאנישער װאוילשטאנד. דארט ליגט די פארגאנגענהייט, דארט ליגט די צוקונפט פונעם אמעריקאנישן מענטש. אין די בענק זיינען אנגעזאמלט די פרוכט פון יארנלאנגער שװערער ארבעט, פון סיסטעמאטישער אפשפארונג. דארט זיינען אויך קאנצענטרירט די אויסזיכטן אויף נייע ביזנעס, אויף נייעם שװאונג, מילא די צוקונפט װי די צוקונפט. װאס װעט אבער װערן מיט דער אנגעזאמלטער ,פראספעריטי', אויב די באנק-בנינים װעלן איינפאלן און װעלן באגראבן אונטער זייערע חורבות דעם שיקזאל פון מיליאנען מענטשן?
מיר באגייען אן עולה קעגן די אמעריקאנער, װען מיר באהויפּטן, אז דער דאלאר איז זייער קולט, זייער גאט. אין דער אמתן אין דער אידעאל פונעם אמעריקאנער – דער קאמפארט, די באקװעמלעכקייט. און די באנק-קאנטע מיט דעם טשעק-ביכל איז אזא מין באקװעמליכקייט, די עיקער באקװעמלעכקייט, װאס פארשאפט דעם אמעריקאנער זיין אינערלעכע, פסיכישע זיכערהייט. דער ארבעטער אין פאבריק שרעקט זיך נישט פאר דעם קומענדיקן ,סלעק׳, פארן סעזאן פון ארבעטסלאזיקייט, אויב ער האט נאר בייצייטנס אפגעשפארט א טייל פון זיינע, װיידזשעס׳ (פון זיין לוין) און אריינגעטראגן אין באנק אריין. דער אנגעשטעלטער אין ביורא פילט זיך נישט אזוי װייט פארשקלאפט לגבי זיין שעף, װען ער טאפט-אן מיט דער האנט אין בוזעם-קעשענע זיין טשעק-ביכל. אין דעם טשעק-ביכל ליגט די האפענונג פונעם מיידל און פונעם בחור צו טאן א פאסיקן שידוך און זיך איינצוארדנען א באקװעם פאמיליען-הויז. אין דעם באנק-דעפאזיט זוכט דער מידער אמעריקאנער זיין שטיץ-פונקט פאר דער צייט, װען ער ציט זיך צוריק פון די ביזנעס און װיל אויסלעבן זיינע יארן אין רו. דאס טשעק-ביכל פארשאפט דעם אמעריקאנער יענע פרייהייט און אן אפהענגיקייט, יענע ברייטקייט און אפפארװיליקייט, װעלכע מיר, אייראפעער, קאנען נישט אזוי לייכט משיג זיין און װעלכע מיר זענען אזוי שטארק מקנא. שוין אפגערעדט דערפון, װאס דורך די ברייטע קרעדיט-מעגלעכקייטן וואקסן-אויס ביי דעם אמעריקאנישן ביזנעסמאן יענע פליגלען, יענער פארנעם, װעלכן מיר באװאונדערן. װאס װעט דערפון אלץ װערן, אויב די אמעריקאנישע באנקן װעלן חרוב װערן?!
אין די אמעריקאנישע יידישע צייטונגען האט איר אפט געקאנט זען אן אנאנס אויף א האלבער זייט, װאס רעקלאמירט די ,באנק אװ יונייטעד סטייטס׳. זי זאגט-צו אירע קונדן אלע גליקן, אלע באקװעמלעכקייטן. און װאסער ניו-יארקער ייד קאן נישט דעם אימפאזאנטן בנין אויף עק פיפט-עװעניו און 44-סטריט, װאו ס׳איז די צענטראלע פון דער דאזיקער ,יידישער׳ באנק. און װער װייס נישט פון די אבעריקע 58 אפטיילונגען, װאס זיינען צעװארפן איבער מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס און קװינס; עס איז א באנק, װאס איז געגרינדעט געװארן דורך א ליטװישן אידישן עמיגראנט, דורך א געװיסן יוסף מארקוס, װעגן װעלכן מען דערציילט, װי פון אלע אנדערע אויפגעקומענע אידישע פאטענטאטן, אז ער איז געװען א זון פון א שניידער. דאס איז איינע פון די באנקן, אין װעלכע הונדערטער טויזנטער יידן האלטן זייערע אפשפארונגען. דאס איז אויך איינע פון די באנקן, װאס האט פינאנסירט ספעציעל די געשעפטס-בראנזשעס, װאס ליגן אין יידישע הענט, ביז צו דער טעאטער-בראנזשע, ביז צו די פילם-טרעכטן פון האליװאוד.
און אויב אמעריקע בכלל װעט װי-עס-איז אויסהאלטן דעם קראך אויף דעם װאל-סטריט און דעם קריזיס און די ארבעטלאזינקייט – עפענט זיך אבער פאר דער יידישער אמעריקע א זייער טרויעריקע פערספעקטיװע. און טרויעריק זיינען אויך די אויסזיכטן פאר די אידישע אינסטיטוציעס אין דער גאנצער װעלט, װאס האבן זייער יניקה פון דעם אמעריקאנישן טשעק-ביכל באקומען.
ס'איז געװען א שיינער חלום, אט-די אמעריקאנישע ,פראספעריטי׳. און אויך די דארטיקע יידן האבן דעם חלום מיטגעטרוימט. און אז זיי װעלן זיך יעצט אויפכאפּן, װעלן זיי מוזן שיקן משולחים צו אונז, קיין אייראפע, אום אונזערע שענערע חלומות אויסצובארגן...
________________________________________________________________
פאטאגראפישע דערציילונג
אמאל איז געווען
די געשיכטע פונעם
עלעגאנטסן און טייערסטן ראג אויף דער וועלט
די פאטאס פון די האטעלן ,שערי נעדערלאנד' און ,סאוואי-פלאזע' זיינען דער לעצטער פראגמענט אין אונזער פאטאגראפישער דערציילונג וועגן עלעגאנטסטן און טייערסטן גאסן-ווינקל אויף דער וועלט. לייענט ווייטער און האט הנאה פון א וועלט, א פשוטע און איידעלע וועלט, וואס איז אמאל געווען.
דער ,סאוואי-פלאזע' (אין מיטן צווישן דעם ,שערי' און ,פלאזע') איז געווען אראפגעריסן אין 1964. אויפן זעלבן ארט שטייט איצט די געביידע ,דזשענעראל מאטארס'.
דער ,סאוואי-פלאזע' (אין מיטן צווישן דעם ,שערי' און ,פלאזע') איז געווען אראפגעריסן אין 1964. אויפן זעלבן ארט שטייט איצט די געביידע ,דזשענעראל מאטארס'.
דער ,שערי נעדערלאנד' און ,סאוואוי-פלאזע' אויפן ראג 5טע אוועניו און 59סטע גאס קעגנאיבערן ,האטעל פלאזע'. אויפן פלאץ, וואו ס'איז אמאל געשטאנען דער ,סאוואוי-פלאזע' שטייט איצט די טייערסטע געשעפטס-געביידע אויף דער וועלט: ,דזשענעראל מאטארס', וואס פארנעמט א גאנצן שטאטישן בלאק אין אלע פיר ריכטונגען.
 דער ,שערי נעדערלאנד' און ,סאוואי-פלאזע'1 |  דער ,סאוואי-פלאזע' פון דרום-צענטראל-פארק |
דער ערשטער ,האטעל פלאזע'
(אראפגעריסן אין 1905)
כדי צו בויען דעם צווייטן, גראנדיעזן ,האטעל פלאזע'
(דערעפנט אין 1907)
דער ראג 58סטע גאס און 5טע אוועניו
אזוי ווי ער האט אויסגעזען ארום 1900 פון ערשטן ,האטעל פלאזע'.
אויף דער אנדערער זייט גאס
זעט מען אין מיטן דעם ערשטן ,האטעל נעדערלאנדס',
וואס איז געווען פארביטן אין 1927 פון ,האטעל שערי-נעדערלאנד'.
,דער האטעל פלאזע'
ווי ער האט אויסגעזען אין 1907, ווען ער איז געווען דערעפנט.
די אימעניע וואנדערבילט
אזוי ווי זי האט אויסגעזען, אז מ'האט געהאלטן אין בויען דעם צווייטן ,האטעל פלאזע'.
_______________________________________
אז מ'לייענט ווייטער, קאן מען פארגלייכן פון פאריקן נומער
די בילדער פון זעלבן גאסן-ווינקל און זען די געביידעס,
וואס זיינען אמאל געשטאנען קעגנאיבערן גראנדיעזן ,האטעל פלאזע'.
דאס בילד איז א פאטאגראפיע פון ראג 5טע אוועניו און 58סטע גאס פון ארום 1905. אויף לינקס איז די אימעניע וואנדערבילט, וואו דער אוניווערמאג ,בערגדארף-גודמאן' שטייט איצט. דא זעט מען די 5טע אוועניו פון צפון. אין הינטערגרונט זיינען די האטעלן ,גאטהאם' (אויף רעכטס) און ,סעינט רעזשי' (אויף לינקס), וואס שטייען ביידע אויפן ראג 55טע גאס. הארט פארן ,האטעל גאטהאם' זעט מען אויף רעכטס דעם גלאקן-טורעם פון דער פרעסביטערישער קירכע.
דאס בילד איז געווען גענומען צווישן 1904-1908, ווייל די אלייע איז נאך ניט פארברייטערט געווארן. אין 1908 האט מען ברייטער געמאכט די אלייע פון דרום-צענטראל-פארק (59סטע גאס) אויף דורם.
די אימעניע וואנדערבילט איז געווען דאס גרעסטע הויז אין דער ניו-יארקער שטאט-געשיכטע.
_________________________
נעכטן און היינט
דאס פארענדערנדיקע פנים פון דער מעטראפאליע
אויף דעם בילד זעט מען ,בערגדארפ'ס' אויפן פלאץ פון דער אימעניע וואנדערבילט, וואס איז אראפגעריסן געווארן אין 1927. פרוי וואנדערבילט האט זיך געזעגנט מיט איר הויז אויף דער 5טער אוועניו, ווייל די געגנט איז געווארן ,קאמערציעל' מיט צו פיל געוועלבער, געשעפטן און האטעלן. ביז 1927 זיינען די מערסטע אלטע פריצדיקע הייזער אין דער געגנט שוין געווען פארשוואונדן.
אט-די פאטא איז געווען גענומען ארום 1928, מחמת אויף לינקס זעט מען די פאנען און אויטאס פארן האטעל ,פלאזע-סאוואי', וואס איז געווען דערעפנט אין 1927. הינטער ,בערגדארפ'ס' איז די געביידע ,קרוין', וואס שטייט דארט ביזן היינטיקן טאג.
אויף דער פאטאגראפיע
זעט מען ,בערגדארף-גודמאן'
אזוי ווי ער זעט איצט אויס.
אט-דאס גאסן-ווינקל
האט זיך אין גאנצן געענדערט
זינט די ערשטע פאטא אויבן
איז געווען גענומען צווישן 1904-08.
די אלע עלעגאנטע זאמדשטיין-הייזער
פון ניו-יארקער פריצים
זיינען פארשוואונדן לאנג צורויק.
ניו-יארק איז אן אייביק-בייטנדיקע שטאט.
די 5טע אוועניו צווישן די 52סטע און 53סטע גאסן צווישן 1904-1908.
פון דעם ארט זעט מען אויף לינקס אין ווייטן הינטערגרונט די אימעניע וואנדערבילט.
די דאזיקע פאטא איז געווען גענומען פאר 1908,
ווייל די 5טע אוועניו איז נאך ניט פארברייטערט געווארן
און נאך 1904, מחמת דער האטעל ,סעינט רעזשי' שטייט שוין
אויף דער רעכטער זייט 5טע אוועניו אין הינטערגרונט.
________________________________________________________________
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש:
,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
________________________________________________________________
www.chelseadining.com
טעלא * קובא קאפע * קאסא האוואנא * טרוא קאנארדס
אויף דער 8טער אוועניו אין טשעלסי, מאנהאטן
עטלעכע פיינע רעסטאראנען אין אן עלעגאנטער געגנט
א טייערער פריינט פון ,דער מאמענט' און א ליבער לאנדסמאן!
________________________________________________________________
טעלא * קובא קאפע * קאסא האוואנא * טרוא קאנארדס
אויף דער 8טער אוועניו אין טשעלסי, מאנהאטן
עטלעכע פיינע רעסטאראנען אין אן עלעגאנטער געגנט
א טייערער פריינט פון ,דער מאמענט' און א ליבער לאנדסמאן!
________________________________________________________________
געמאכט מיט דער האנט און צוזאמענגענייט מיט אלטע פעדעמלעך איז געווען דער ערשטער בריוו מכוח ,א בינטל בריוו', וואס אב קאהאן האט דערהאלטן.
ווען דער הויפט-רעדאקטאר האט אויפגעריסן דעם קאנווערט, איז קאהאן באשפריצט געווארן מיט הייסע טרערן.
טייערער זיידע:
ווי א יונגער ייד מיט תורה, פיל איך זיך שולדיק נאכדעם ווי כ'האב געשלעכטלעכע באציאונגען. וואס קאן איך טאן? צי האט איר אן עצה?
א. יונגערמאן (ברוקלין, נ"י)
מיין חשוב יונגערמאנטשיקל:
ווי א ייד מיט תורה זאלט איר אויך זיין א ייד מיט שכל און פארשטיין, אז תשמיש-המיטה איז ביים עם-ישראל א מצוה און א הייליקער אקט, געבענטשט פון רבונו-של-עולם, און נישט קיין חטא אזוי ווי ביי די קריסטן. ס'איז אמת, אז סעקס האט מען, נאר אום צו האבן קינדער אבער מ'מעג הנאה האבן פון אזעלכע הייליקע באציאונגען צווישן מאן און ווייב. קיין שום סיבה איז נישט דא, פארוואס בשעת אדער נאך אזא הייליקן אקט דארף מען האבן שולד-געפילן, אויב מ'איז פארהייראט און מ'פירט-אויס אזוינע באציאונגען אויף א כשרן אופן, מיט אנדערע ווערטער מיט תפילה כדין-וכדת.
לייענט
דעם זיידנס עצה
אין דער סעקציע דאס שקיעה-שטעטל
________________________________________________________________
די באבע אין קיך:
א זשמעניע זאלץ מיט א הייפעלע שמאלץ
א יידישע קיך אין דער אלטער היים איז אפט געווען אן ארעמע קלאדאווקע מיט ליידיקע שאפעס, וואו מ'האט אפט געלייגט די ציין אויף דער פאליצע. יידישע מאמעס און באבעס זיינען געווען בריות, וואס האבן געהאראוועט ווי א מזיק, כדי צוצושטעלן דעם מאן מיט די קידנער א געשמאקע מאלצייט. קוליש, לעמישקע, אונטערגעשלאגן, כאלאפטשעס, פאטשא און טשאלנט זיינען געווען אפטע פארשפייזן און מאלצייטן.
אונטערגעשלאגן איז אזא מין זופ, געמאכט פון וואסער מיט שמאלץ. לעמישקע איז א לויזע קאשע און קוליש איז אויך א לעמישקע, געמאכט צום עפטסטן פון האבער. כאלאפטשעס זיינען קרויט-בלינצעס, געפילט קרויט!
________________________________________________________________
אונטערגעשלאגן איז אזא מין זופ, געמאכט פון וואסער מיט שמאלץ. לעמישקע איז א לויזע קאשע און קוליש איז אויך א לעמישקע, געמאכט צום עפטסטן פון האבער. כאלאפטשעס זיינען קרויט-בלינצעס, געפילט קרויט!
________________________________________________________________
עקספאסיי
דער טויט פון דער יידישער קולטור
ד"ר רחמיאל פישביין (ספעציעלער קארעספאנדענט)
דער טויט פון דער יידישער קולטור
ד"ר רחמיאל פישביין (ספעציעלער קארעספאנדענט)
גאנץ קלאר און גאר פשוט איז די סיבה פונעם גאנצן פונאנדערפאל פון דער יידישער שפראך און קולטור: באריס סאנדלערס ,פארווערטס'; ,די יידישע ליגע'; פיליפ קוטנערס ,דער בעי' וכדומה. די אלע ארגאניזאציעס שלאפן צוזאמען אין זעלבן אויסגעלאסענעם בעט און שטעלן-פאר מיט זיך א פארמאכטן קלוב, וואס איז אזא מין יידישע מאפיע!
אזעלכע ארגאניזאציעס מאכן שבת פאר זיך, און דעריבער מאכן זיי שבת פאר קיינעם ניט. שונד גלאנצט און בלישטשעט אין פארגלייך מיט דעם, וואס די אלע ,פראפעסיאנלאלן' באטן-אן און איז פאקטיש א סך העכער און שענער פון די ,סחורות', מיט וועלכע זיי האנדלען און פארשפרייטן. די אלע ,אנשטאלטן' זיינען פארפלייצט מיט די יוגנטרופניקעס פון דער חברה שעכטער, וואס האלט זיך פאר דער ,יונגער גווארדיע', וואס וועט פרעזערווירן און פאראייביקן די יידישע קולטור. דאס זיינען מאנאפאליסטן, וואס גלויבן, אז בלויז נאר זיי זיינען בארעכטיקט צו שאפן מיט יידיש און יעדערער, וואס שאפט מיט יידיש מוז דאס טאן אונטער זייער פאן.
פונקט פערקערט! די דאזיקע כאליאסטרע טראגט די אחריות פאר אפפגרן די יידישע פרעסע און קולטור דורך פייקלען און פארשפרייטן דעם גולם-לשון, א פארדארבענער יידיש, וואס ד"ר מרדכי שעכטער האט אויסגעטראכט. דערצו, נאך ערגער און נאך אלעמען באט ,די יידישע מאפיע' אן בלויז נאר שמוץ און דרעק, ארטיקלען, צייטשריפטן און טעטיקייטן פון דער ארעמסטער קוואליטעט, ווייל זיי קענען ניט די שפראך און האבן ניט קיין טאלאנט. דאס איז די אמתע סיבה, פארוואס די יידישע קולטור איז שוין אויסגעגאנגען. אלץ, וואס די יידישע מאפיע שטעלט-צו דעם עולם ליגט קיינעם ניט אין דער לינקער פאה.
די ,אינטערנאציאנאלע קאנפערענץ פון יידישע קלובן', וואס איז פארגעקומען פון 26-28סטן אפריל אין פיטסבורג איז געווען א בלאסע און טרויעריקע פארזאמלונג. א העלפט פון די אנטיילנעמער זיינען געווען לעקטארן, וואס האבן געהאלטן רעדעס און געגעבן לעקציעס פאר די אנדערע לעקטארן. קוטנערס קאנפערענץ איז געווען אזוי בלאס ווי סאנדלערס ,פארווערטס' מיט א נישטיקן טיראזש. אויף קוטנערס קאנפערענץ האבן לעקטארן געהערט אנדערע לעקטארן אזוי ווי די איינציקע לייענער פון ,דער פארווערטס' זיינען היינט-צו-טאג די שרייבער; דאס הייסט, אז דער הויפט-רעדאקטאר לייענט וועכנטלעך דעם ארטיקל פון שטעל-פארטרעטער פון הויפט-רעדאקטאר, וואס לייענט יעדע וואך דעם ארטיקל פון פראפעסאר עסטרייך, וואס לייענט אלע וואך דעם לייט-ארטיקל פון הויפט-רעדאקטאר וכדמוה. ס'איז א פארכיפושט רעדל!
אויפן פארום וועגן יידישע שטודיעס אין ,ייווא' אין פעברואר האט זיך דער עולם געוואלט צעוויינען אויס בושה, אז דער פיינשמעקער שיין בעקער האט גערעדט אויף דער בינע, דערקלערנדיק אויף יידיש, אז ער האט זיך אויסגעלערנט יידיש, מיינענדיק, אז ער לערנט זיך אויס כינעזיש. כא-כא-כא! וואס פאר'א געלעכטער! וואס פאר'א וויץ! דאס איז פונקט די אורזאך, פארוואס די יידישע קולטור איז געשטארבן, א דאנק ,ארטיסטן' ווי שיין בעקער, וואס איז טאקע א ליידיק בעקן און א פוסטער כלי.
אזוי ווי מיר באטאנען ווידער און אבער, ווינשן מיר, אז אזעלכע שוישפילער זאלן זיין שונד-ארטיסטן, דערפאר ווייל זייערע טעטיקייטן וואלטן געהאט א ווערט און וואלטן ווערט געווען, אז מ'זאל זיי זען און האבן פון זיי הנאה. שונד איז א סך בעסער און שענער פון די פאראיאריקע פאמויעס, מיט וועלכע אזעלכע מיסט-סוחרים באווארפן דעם עולם פון די פאמויניצעס פון יידישע קאלכאזן.
די אנדערע סיבה, פארוואס יידיש שטארבט זיינען צוויי אינטערנעט-זייטן פאר געוואלדיקע למדנים, וואס אינטערעסירן זיך מיט יידיש. טריפהנע שאלות און פארשימלטע קלאץ-קשיאות ווערן ארומגערעדט פון די געוואלדיקע למנדנים אויף די טשיקאווע אינטערנעט-זייטן אין ,יאהו גרופס': ,יידישע לערער' (Yiddishteachers) און ,יידיש לשון' (Yidish-loshn). דאס זאגעכץ ,אז מ'פרעגט א שאלה, ווערט זי טרייף' האט א טעם אויף די זייטן ביי די געוואלדיקע שפראך-דאקטוירים, וואס פארשטייען א קרענק. דא גריבלט מען זיך מיט טויטע כללות און טויטע שבועות אין גאר אינטערעסאנטע און וויכטיקע טעמעס ווי, למשל: צי א פריינט איז א חבר; צי כשוף און צויבער האבן די זעלבע באדייטונג און, אויב ניט, וואס איז די נפקא-מינא? אזעלכע חכמים פרעגן זיך, וואס איז די נפקא-מינא פון א נפקא-מינא, אונטערשיד און א חילוק!
יידיש לשון איז פאר לאנגע לאקשן. ביידע אינטערנעט-זייטן ווערן פארוואלטעט פון ,יידישע טיטשערס', וואס איז ניט צום פארמישן מיט קיין לערער אין יידיש! די וואס קענען א גוטן יידיש ווייסן, אז ,טיטשען' מיינט ,שטעכן'; דעריבער קאן מען זאגן, אז דער גראבער יונג האט מיך געטיטשעט מיטן פינגער, אנשטאט אויסצונוצן שטעכן. לארי סיימאן, א זינגערין און די פארוואלטערין פון ,יידיש טיטשערס', איז אן אמתע טיטשערקע! זי טיטשעט אלעמען מיט איר שטימע, וואס קלינגט אזוי ווי א קוויטשענדיקער מיסט-וואגן מיט א צו-שטייפער ברעמזע, וואס בלייבט רוקארטיק שטיין! אויף איר זינד'נעט-זייט פארקויפט זי אירע לאזאר-דיסקן, אפשר פארקויפט זי דארט אויך פאפיראסן!
אזעלכע יידישע ,טיטשער' זיינען פאקטיש פראפעסיאנלאלן, פראפעסיאנעלע ספאדעק-דרייער און טשייניק-האקער, וואס געהערן צו דעם ממזרים-פאראיין (אן אינטערנאציאנאלע חברה נאר פאר פראפעסיאנאלן - פראפעסיאנעלע ממזרים מיט א גרויסן יחוס), וואס איז א געוואלדיקער ארטעל און אויך א קארטעל אין איין גאנץ-טריפהן פעקעלע!
*אין דער סעקציע פאראדיע און פאסקוויל אונטער הומאר לייענט ,יידישע לערער - ווי אזוי צו טויטן א שפראך: צוויי מבינים האבן א מעטאד' פון פאריקן נומער. ס'איז אינטערעסאנט, קאמיש און כדאי!
________________________________________________________________
אזעלכע ארגאניזאציעס מאכן שבת פאר זיך, און דעריבער מאכן זיי שבת פאר קיינעם ניט. שונד גלאנצט און בלישטשעט אין פארגלייך מיט דעם, וואס די אלע ,פראפעסיאנלאלן' באטן-אן און איז פאקטיש א סך העכער און שענער פון די ,סחורות', מיט וועלכע זיי האנדלען און פארשפרייטן. די אלע ,אנשטאלטן' זיינען פארפלייצט מיט די יוגנטרופניקעס פון דער חברה שעכטער, וואס האלט זיך פאר דער ,יונגער גווארדיע', וואס וועט פרעזערווירן און פאראייביקן די יידישע קולטור. דאס זיינען מאנאפאליסטן, וואס גלויבן, אז בלויז נאר זיי זיינען בארעכטיקט צו שאפן מיט יידיש און יעדערער, וואס שאפט מיט יידיש מוז דאס טאן אונטער זייער פאן.
פונקט פערקערט! די דאזיקע כאליאסטרע טראגט די אחריות פאר אפפגרן די יידישע פרעסע און קולטור דורך פייקלען און פארשפרייטן דעם גולם-לשון, א פארדארבענער יידיש, וואס ד"ר מרדכי שעכטער האט אויסגעטראכט. דערצו, נאך ערגער און נאך אלעמען באט ,די יידישע מאפיע' אן בלויז נאר שמוץ און דרעק, ארטיקלען, צייטשריפטן און טעטיקייטן פון דער ארעמסטער קוואליטעט, ווייל זיי קענען ניט די שפראך און האבן ניט קיין טאלאנט. דאס איז די אמתע סיבה, פארוואס די יידישע קולטור איז שוין אויסגעגאנגען. אלץ, וואס די יידישע מאפיע שטעלט-צו דעם עולם ליגט קיינעם ניט אין דער לינקער פאה.
די ,אינטערנאציאנאלע קאנפערענץ פון יידישע קלובן', וואס איז פארגעקומען פון 26-28סטן אפריל אין פיטסבורג איז געווען א בלאסע און טרויעריקע פארזאמלונג. א העלפט פון די אנטיילנעמער זיינען געווען לעקטארן, וואס האבן געהאלטן רעדעס און געגעבן לעקציעס פאר די אנדערע לעקטארן. קוטנערס קאנפערענץ איז געווען אזוי בלאס ווי סאנדלערס ,פארווערטס' מיט א נישטיקן טיראזש. אויף קוטנערס קאנפערענץ האבן לעקטארן געהערט אנדערע לעקטארן אזוי ווי די איינציקע לייענער פון ,דער פארווערטס' זיינען היינט-צו-טאג די שרייבער; דאס הייסט, אז דער הויפט-רעדאקטאר לייענט וועכנטלעך דעם ארטיקל פון שטעל-פארטרעטער פון הויפט-רעדאקטאר, וואס לייענט יעדע וואך דעם ארטיקל פון פראפעסאר עסטרייך, וואס לייענט אלע וואך דעם לייט-ארטיקל פון הויפט-רעדאקטאר וכדמוה. ס'איז א פארכיפושט רעדל!
אויפן פארום וועגן יידישע שטודיעס אין ,ייווא' אין פעברואר האט זיך דער עולם געוואלט צעוויינען אויס בושה, אז דער פיינשמעקער שיין בעקער האט גערעדט אויף דער בינע, דערקלערנדיק אויף יידיש, אז ער האט זיך אויסגעלערנט יידיש, מיינענדיק, אז ער לערנט זיך אויס כינעזיש. כא-כא-כא! וואס פאר'א געלעכטער! וואס פאר'א וויץ! דאס איז פונקט די אורזאך, פארוואס די יידישע קולטור איז געשטארבן, א דאנק ,ארטיסטן' ווי שיין בעקער, וואס איז טאקע א ליידיק בעקן און א פוסטער כלי.
אזוי ווי מיר באטאנען ווידער און אבער, ווינשן מיר, אז אזעלכע שוישפילער זאלן זיין שונד-ארטיסטן, דערפאר ווייל זייערע טעטיקייטן וואלטן געהאט א ווערט און וואלטן ווערט געווען, אז מ'זאל זיי זען און האבן פון זיי הנאה. שונד איז א סך בעסער און שענער פון די פאראיאריקע פאמויעס, מיט וועלכע אזעלכע מיסט-סוחרים באווארפן דעם עולם פון די פאמויניצעס פון יידישע קאלכאזן.
די אנדערע סיבה, פארוואס יידיש שטארבט זיינען צוויי אינטערנעט-זייטן פאר געוואלדיקע למדנים, וואס אינטערעסירן זיך מיט יידיש. טריפהנע שאלות און פארשימלטע קלאץ-קשיאות ווערן ארומגערעדט פון די געוואלדיקע למנדנים אויף די טשיקאווע אינטערנעט-זייטן אין ,יאהו גרופס': ,יידישע לערער' (Yiddishteachers) און ,יידיש לשון' (Yidish-loshn). דאס זאגעכץ ,אז מ'פרעגט א שאלה, ווערט זי טרייף' האט א טעם אויף די זייטן ביי די געוואלדיקע שפראך-דאקטוירים, וואס פארשטייען א קרענק. דא גריבלט מען זיך מיט טויטע כללות און טויטע שבועות אין גאר אינטערעסאנטע און וויכטיקע טעמעס ווי, למשל: צי א פריינט איז א חבר; צי כשוף און צויבער האבן די זעלבע באדייטונג און, אויב ניט, וואס איז די נפקא-מינא? אזעלכע חכמים פרעגן זיך, וואס איז די נפקא-מינא פון א נפקא-מינא, אונטערשיד און א חילוק!
יידיש לשון איז פאר לאנגע לאקשן. ביידע אינטערנעט-זייטן ווערן פארוואלטעט פון ,יידישע טיטשערס', וואס איז ניט צום פארמישן מיט קיין לערער אין יידיש! די וואס קענען א גוטן יידיש ווייסן, אז ,טיטשען' מיינט ,שטעכן'; דעריבער קאן מען זאגן, אז דער גראבער יונג האט מיך געטיטשעט מיטן פינגער, אנשטאט אויסצונוצן שטעכן. לארי סיימאן, א זינגערין און די פארוואלטערין פון ,יידיש טיטשערס', איז אן אמתע טיטשערקע! זי טיטשעט אלעמען מיט איר שטימע, וואס קלינגט אזוי ווי א קוויטשענדיקער מיסט-וואגן מיט א צו-שטייפער ברעמזע, וואס בלייבט רוקארטיק שטיין! אויף איר זינד'נעט-זייט פארקויפט זי אירע לאזאר-דיסקן, אפשר פארקויפט זי דארט אויך פאפיראסן!
אזעלכע יידישע ,טיטשער' זיינען פאקטיש פראפעסיאנלאלן, פראפעסיאנעלע ספאדעק-דרייער און טשייניק-האקער, וואס געהערן צו דעם ממזרים-פאראיין (אן אינטערנאציאנאלע חברה נאר פאר פראפעסיאנאלן - פראפעסיאנעלע ממזרים מיט א גרויסן יחוס), וואס איז א געוואלדיקער ארטעל און אויך א קארטעל אין איין גאנץ-טריפהן פעקעלע!
*אין דער סעקציע פאראדיע און פאסקוויל אונטער הומאר לייענט ,יידישע לערער - ווי אזוי צו טויטן א שפראך: צוויי מבינים האבן א מעטאד' פון פאריקן נומער. ס'איז אינטערעסאנט, קאמיש און כדאי!
________________________________________________________________
,דאן קיכאט' און ,אליווער טוויסט'
(אויף יידיש נאך!)
אונטן זיינען דא עטלעכע איבערזעצונגען פון ערשטן זאץ פון שפאנישן ראמאן ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס. זעט זשע נאר ווי אנדערש יעדע איבערזעצונג איז פון דער אנדערער!
אין א דערפל אין לא מאנטשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט*. ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
,אין איינעם א ישוב אין דער געגנט לא מאנטשע, וואס איך וויל מיך נישט דערמאנען ווי מען האט אים גערופן, האט געלעבט נישט לאנג דעראין אן אדעליקער, פון די וואס האבן זייער אייגנס א שפיז אינעם זאטל-הארן, א פארצייטיקן שילד, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.'
בוענאס-איירעס, 1950 (פ. קאץ)
,ערגעץ אין א קליין דערפל פון דער פראווינץ לא מאנטשע, איינער פון די אומפרוכטבארע גענענדן, וועלכע עס געפינען זיך נאר אין דער שיינער שפאניע, האט געלעבט צוריק מיט עטלעכע יאר א פריץ, דאס גאנצע פארמעגן פון וועלכן איז באשטאנען פון אן אלטער שפיז און א פארשזאווערטן פאנצער, א דאר, מאגער פעדרל און א שלימזלדיקן, פארחושכטן יאג-הונט.' ווארשע, 1911 (ש. ז. זעצער)
,אין דער פראווינץ לא מאנטשע, ערגעץ אין א דארף, וואס איך וויל ניט געדענקען זיין נאמען, האט ניט זייער לאנג צוריק געלעבט איינער פון די דאזיקע פריצים, וועלכע האבן ביי זיך געוויינלעך א שפיז אין א סטאיקע, אן אלטן פאנצער, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.' ניו-יארק 1910 (א. הארקאווי)
*א כארט איז א ווינט-הונט. אינעם שפאנישן אריגינאל שטייט געשריבן ,א כארט' און ניט קיין יאגד-הונט.
* * *
פשוטע יידן לייענען ,דאן קיכאט' אויף יידיש
אין נאמען פון ,דער מאמענט' קומט-פאר צוויי מאל אין א חודש א פארזאמלונג, וואו מ'רעדט-ארום ליטעראטור. די גרופע הייסט ,דער יידישער אוניווערסיטעט', וואס איז דער לעצטער גלגול פון אונזער נעכטיקן לערן-קרייז. דאס איז מסתמא די איינציקע צייט, וואס ס'האט ווען עקזיסטירט א פארזאמלונג אדער אנשטאלט, וואו מ'גיט לעקציעס אויף א הויכשול-בילדונגס-ניווא מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך!
לעצטנס האבן די פארזאמלטע געלייענט און ארומגערעדט ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס און אים פארגליכן מיט מענדעלע מוכר-ספרימס ,די מסעות בנימין השלישי', באקאנט אין דער יידישער ליטעראטור ווי דער יידישער דאן קיכאט.
איינע פון די בארימסטע, ליטערארישע זאצן פון אלע צייטן איז:
,אין א דערפל אין לא-מאנשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט'.
דער ערשטער זאץ פון ,בנימין השלישי' לייענט זיך:
,כל ימי', אזוי זאגט בנימין דער דריטער אליין, כל ימי נתגדלתי בטונאיאדעווקע. מיין גאנץ לעבן, דאב הייסט ביז מיין גרויסער נסיעה, בין איך נתגדל געווארן אין טונאיאדעווקע, דארט ביך געבוירן געווארן, דארט בין איך דערצויגן געווארן, און דארט האב זיך לזמל חתונה געהאט עם אשמי, מיט מיין פלוניתטע הצנועה מרת זעלדע תחיה.'
בנימין מיט סענדערל און דאן קיכאט מיט סאנטשא פאנזע זיינען גאר ענלעך. דאן קיכאט שטארבט צום סוף ראמאן, אבער סאנטשא פאנזע לעבט ווייטער. פאנזע לעבט-איבער די אלע שוועריקייטן, וואס ברעכן קיכאט'ן דאס הארץ. דאן קיכאט, דער אפטימיסט, קומט-אום פון א הארץ-צעברעכעניש. דער נאר סאנטשא לעבט ווייטער.
אט האט מען צוויי איבערזעצונגען פון די ערשטע שורות פונעם ראמאן וועגן דעם באקאנטסטן יתום אין דער וועלט-ליטעראטור, אליווער!
דאס ארט וואו אליווער איז געבוירן געווארן
אין איינער א באוואוסטער שטאט איז צווישן כלערליי געזעלשאפטלעכע דירות געשטאנען א ,הויז פאר ארעמע לייט'. אין אט-דעם הויז איז געבוירן געווארן דער העלד אונזערער. קיעוו, 1925
די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ, וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל. ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
אין א דערפל אין לא מאנטשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט*. ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
,אין איינעם א ישוב אין דער געגנט לא מאנטשע, וואס איך וויל מיך נישט דערמאנען ווי מען האט אים גערופן, האט געלעבט נישט לאנג דעראין אן אדעליקער, פון די וואס האבן זייער אייגנס א שפיז אינעם זאטל-הארן, א פארצייטיקן שילד, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.'
בוענאס-איירעס, 1950 (פ. קאץ)
,ערגעץ אין א קליין דערפל פון דער פראווינץ לא מאנטשע, איינער פון די אומפרוכטבארע גענענדן, וועלכע עס געפינען זיך נאר אין דער שיינער שפאניע, האט געלעבט צוריק מיט עטלעכע יאר א פריץ, דאס גאנצע פארמעגן פון וועלכן איז באשטאנען פון אן אלטער שפיז און א פארשזאווערטן פאנצער, א דאר, מאגער פעדרל און א שלימזלדיקן, פארחושכטן יאג-הונט.' ווארשע, 1911 (ש. ז. זעצער)
,אין דער פראווינץ לא מאנטשע, ערגעץ אין א דארף, וואס איך וויל ניט געדענקען זיין נאמען, האט ניט זייער לאנג צוריק געלעבט איינער פון די דאזיקע פריצים, וועלכע האבן ביי זיך געוויינלעך א שפיז אין א סטאיקע, אן אלטן פאנצער, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.' ניו-יארק 1910 (א. הארקאווי)
*א כארט איז א ווינט-הונט. אינעם שפאנישן אריגינאל שטייט געשריבן ,א כארט' און ניט קיין יאגד-הונט.
* * *
פשוטע יידן לייענען ,דאן קיכאט' אויף יידיש
אין נאמען פון ,דער מאמענט' קומט-פאר צוויי מאל אין א חודש א פארזאמלונג, וואו מ'רעדט-ארום ליטעראטור. די גרופע הייסט ,דער יידישער אוניווערסיטעט', וואס איז דער לעצטער גלגול פון אונזער נעכטיקן לערן-קרייז. דאס איז מסתמא די איינציקע צייט, וואס ס'האט ווען עקזיסטירט א פארזאמלונג אדער אנשטאלט, וואו מ'גיט לעקציעס אויף א הויכשול-בילדונגס-ניווא מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך!
לעצטנס האבן די פארזאמלטע געלייענט און ארומגערעדט ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס און אים פארגליכן מיט מענדעלע מוכר-ספרימס ,די מסעות בנימין השלישי', באקאנט אין דער יידישער ליטעראטור ווי דער יידישער דאן קיכאט.
איינע פון די בארימסטע, ליטערארישע זאצן פון אלע צייטן איז:
,אין א דערפל אין לא-מאנשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט'.
דער ערשטער זאץ פון ,בנימין השלישי' לייענט זיך:
,כל ימי', אזוי זאגט בנימין דער דריטער אליין, כל ימי נתגדלתי בטונאיאדעווקע. מיין גאנץ לעבן, דאב הייסט ביז מיין גרויסער נסיעה, בין איך נתגדל געווארן אין טונאיאדעווקע, דארט ביך געבוירן געווארן, דארט בין איך דערצויגן געווארן, און דארט האב זיך לזמל חתונה געהאט עם אשמי, מיט מיין פלוניתטע הצנועה מרת זעלדע תחיה.'
בנימין מיט סענדערל און דאן קיכאט מיט סאנטשא פאנזע זיינען גאר ענלעך. דאן קיכאט שטארבט צום סוף ראמאן, אבער סאנטשא פאנזע לעבט ווייטער. פאנזע לעבט-איבער די אלע שוועריקייטן, וואס ברעכן קיכאט'ן דאס הארץ. דאן קיכאט, דער אפטימיסט, קומט-אום פון א הארץ-צעברעכעניש. דער נאר סאנטשא לעבט ווייטער.
אט האט מען צוויי איבערזעצונגען פון די ערשטע שורות פונעם ראמאן וועגן דעם באקאנטסטן יתום אין דער וועלט-ליטעראטור, אליווער!
דאס ארט וואו אליווער איז געבוירן געווארן
אין איינער א באוואוסטער שטאט איז צווישן כלערליי געזעלשאפטלעכע דירות געשטאנען א ,הויז פאר ארעמע לייט'. אין אט-דעם הויז איז געבוירן געווארן דער העלד אונזערער. קיעוו, 1925
די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ, וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל. ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
_______________________________________________________________
ד"ר ישראל פרעס
כיראפראקטאר
546 Broad Ave., Englewood, NJ 07631, USA - Tel: (201) 569-1444
www.sport-dc.com
<a href="http://www.sport-dc.com">www.sport-dc.com</a>
דער דאקטאר וואס באהאלנדט די מיטארבעטער פון ,דער מאמענט'
________________________________________________________________
ד"ר ישראל פרעס
כיראפראקטאר
546 Broad Ave., Englewood, NJ 07631, USA - Tel: (201) 569-1444
www.sport-dc.com
<a href="http://www.sport-dc.com">www.sport-dc.com</a>
דער דאקטאר וואס באהאלנדט די מיטארבעטער פון ,דער מאמענט'
________________________________________________________________
Der Moment is the only Yiddish blog/newspaper in the world, which is completely written and edited by native speakers from Eastern Europe. The language in our periodical is authentic, prewar Yiddish! 1
________________________________________________________________
________________________________________________________________
וואס לויפט איר אוועק?
ס'איז כדאי אריינצוקוקן אין די פאלגנדיקע סעקציעס:
פילאסאפיע  פון הויכע פענסטער...1 | הומאר  א געשמאקע טרויקע:1 זי האט זיי אין באד!1 קוקט-אריין אין הומאר און לאכט ווי דער נאר שטופט אייך!1 |
שווימט-אוועק און זעט די וועלט
מיט ,דער מאמענט'!
______________________________________________________________
,דער מאמענט' איז די איינציקע אויף דער וועלט צייטשריפט,
וואס ווערט פארפאסט אויף א ריינעם יידיש
פון היימישע יידיש-ריידנדיקע פון מזרח-אייראפע.
,דער מאמענט' איז די איינציקע אויף דער וועלט צייטשריפט,
וואס ווערט פארפאסט אויף א ריינעם יידיש
פון היימישע יידיש-ריידנדיקע פון מזרח-אייראפע.
RSS Feed
